Het nieuwe Jerusalem

Mijn kennis van het Hebreeuws is nul, hoewel het voor een burger van Antwerpen luid klinkt in de straten van de diamantwijk en de Zurenborgstraat in de gelijknamige buurt. De grote aanwezigheid van Joden aan de Schelde wordt stilaan ook in Berlijn een feit. Wat betekent Olim Le-Berlin? Wat zoekwerk in buitenlandse kranten en op het internet onthult dat het staat voor “Laten wij naar Berlijn trekken”, en “olim” heeft dezelfde emotionele betekenis als het “optrekken naar, neerdalen, neerstrijken” in Israël van de emigratieboot Exodus. Berlijn als nieuwe bestemming voor het Joodse volk? Te midden van de nazaten van de Holocaust-bedenkers, vlakbij het grote monument aan de Brandenburger Tor voor die volkerenmoord, omringd door synagogen met de verwoestingen van de genocide in de muren en de daken? Ja, dus.

Facebook

Op Facebook verscheen deze maand een bladzijde als een Baedeker, met tips over hoe Israëli’s naar de hoofdstad van Duitsland kunnen uitwijken. Pronkstuk is een vergelijkend prijslijstje van een winkelmand in Berlijn en één in Israël. De Berlijnse mand, met dezelfde inhoud, is driemaal goedkoper. Er is zelfs een Israëlische popgroep die een populair lied, “Het Gouden Jerusalem”, bewerkt heeft tot “Reichstag van vrede, euro en licht”. Een zinsnede is: “Onze voorvader Jacob week uit naar Egypte om het dubbele te verdienen en een derde van zijn huishuur in Israël te betalen.” Tja. Die zin wordt onderbouwd door een professor economie, meldt The Economist, en dat weekblad kent wat van dat soort bollebozen. Manuel Trajtenberg, die voor de regering de bestaanskosten in Israël berekent, vertelt dat Berlijn inderdaad merkelijk goedkoper is dan Tel-Aviv. In 2012 waren er in het Beloofde Land massale protesten wegens de levensduurte. De oproep Olim Le-Berlin kan wel rekenen op officieel vitriool in zijn land van oorsprong. De verenigingen van Holocaust-overlevers noemen het een belediging, en premier Netanyahu is niet geamuseerd, laat zijn lijfkrant weten.

Dat opduiken in Berlijn is betrekkelijk. Cijfers van het Duitse statistiekbureau tonen een jaarlijkse inwijking uit Israël van 400 mensen. Het totale cijfer van nieuwe Israëlische inwijkelingen in Berlijn zou vandaag rond 16.000 liggen. Die meestal gelaïciseerde Joden worden in evenwicht gehouden door de immigranten van Oost-Europa, de VS en Frankrijk en die zijn religieuzer en rechtser. Joodse diaspora groeien in Londen, Barcelona en Berlijn, maar zijn echter niet zo nieuw. Sedert de geboorte van het nieuwe Israël in 1948 verlieten 700.000 Israëli’s het land van Abraham.

Ondanks het diepe patriottisme van ook deze generatie Israëli lokken de multiculturele grootsteden van West-Europa de niet-religieuze, goed opgeleide mannen en vrouwen van de jongste lichtingen. Tijdens de voorbije Gaza-crisis liepen wel wat Israëli’s weg voor de huilende sirenes en de kans op een Palestijnse raket op hun inboedel, naar het buitenland. Wat Tel-Aviv aantrekkelijk maakt, slimme en vrijgevochten jonge vrouwen, verdwijnt. Die bevolkingsgroep heeft het gehad met de langdurige strijd met de omringende Arabieren en muist er, als het enigszins kan, vanonder. De vrees voor antisemitisme in West-Europa dempt het enthousiasme, maar de hardnekkigheid waarmee de regering-Netanyahu elk compromis met de Palestijnen verwerpt, en de “routineuze” oorlogen om de zoveel jaren, logen de hoop uit. De jongeren stemmen met hun voeten, voor een beter leven buiten hun vaderland. Aan de consulaten van Duitsland, Hongarije en Polen schuiven ook Oost-Europese Joden met Asjkenazi-achtergrond aan, voor een paspoort.

Madrid

Er is veel in beweging voor de Joden in Europa. In het Madrileens Parlement ligt een wetsontwerp klaar om de Spaanse nationaliteit toe te kennen aan potentieel miljoenen Sefardische Joden die afstammen van de uitgedrevenen van 1492. Spanje hoopt met een flink deel van die inwijkelingen zijn economie, wetenschappelijk onderzoek en ondernemingen te versterken. In Warschau opent een “Museum voor de Geschiedenis van de Poolse Joden”. Van 1600 tot 1939 was Polen het wereldcentrum van het jodendom, maar voor de duizenden Israëlische schoolkinderen die op herdenkingsreis trekken naar de doodskampen van de nazi’s wordt die culturele, maatschappelijke en politieke geschiedenis verdreven door de beelden van Auschwitz en Maidanek. Het nieuwe museum tracht de tragiek van het Joodse volk in de Tweede Wereldoorlog in evenwicht te brengen met de Joodse welvaart en culturele invloed in Polen. Die inspanning wortelt in de werkelijkheid. Zoals Berlijn, waar hippe Israëli’s zich willen vestigen – de mode-, film- en muziekindustrie, de ICT-bedrijfjes -, kent Polen een heropleving van Joodse vitaliteit. In artistieke kringen is joods-zijn modieus. Warschau heeft een joodse school en een dozijn synagogen die veel gelovigen aantrekken.

Antisemieten hanteren het standaardargument dat Joden de financiële wereld controleren, en de meeste mensen volgen die visie. Een nieuwe academische studie toont aan hoever die mening gaat en wat voor gevolgen ze heeft: mensen die in streken in Duitsland wonen waar Jodenvervolgingen traditie en intens waren (bijvoorbeeld in en rond de Rijnvallei) zijn minder geneigd hun geld naar een effectenbeurs te brengen.

Kurt Ruegen