Het ziet ernaar uit dat het in de gevangenissen binnenkort opnieuw serieus hommeles wordt. Het penitentiair personeel klaagt al jaren steen en been over de overbevolking, de lamentabele infrastructuur, de toenemende agressie onder de gedetineerden, de ontelbare achterstallige verlofdagen, de regeltjes allerhande die bijna niet bij te houden zijn, en noem maar. En nu wil de regering ook nog eens fors gaan besparen op de personeelsuitgaven. Er hangen opnieuw stakingen in de lucht. De acties zouden wel eens harder kunnen zijn dan in het verleden.

“We hebben er onze buik van vol!” Zo kan worden samengevat wat wij de voorbije weken hoorden van enkele cipiers. Dat het gevangeniswezen een janboel is, wisten we al, maar het rechtstreeks uit de mond horen van bewakers deed de wenkbrauwen toch wel fronsen. Ze hebben allen jaren dienst achter de rug, maar nog steeds zijn ze bang voor represailles van de oversten mochten die te weten komen dat ze uit de biecht hebben geklapt. We moeten de cipiers dus anoniem opvoeren, en we citeren ze door elkaar. Uiteraard begint een gesprek telkens over een heel oud zeer: de overbevolking, en alle nare gevolgen daarvan.

Kolkende vulkanen

De cipier: “De vorige minister van Justitie, Annemie Turtelboom, (Open Vld) zei net voor verkiezingen dat het niet langer nodig was de gevangenis van Tilburg te huren, iets wat ons jaarlijks zowat 30 miljoen euro kost. De overbevolking was zogezegd onder controle. Maar wat bleek na de verkiezingen? Dat het huurcontract was verlengd. Dat stond voor de verkiezingen in de begroting ingeschreven, dus heeft Turtelboom staan liegen. Mensen in de maling nemen als het over cijfers gaat, daar is men sterk in. Maar, de overbevolking in toom? Is dat om te lachen? Gedetineerden met twee of drie laten samenhokken, soms op matrassen, in cellen van acht vierkante meter, voorzien voor één persoon… die toestanden bestaan nog, hé. Zo maak je van de gevangenissen kolkende vulkanen. Beeld u maar eens in dat u dag na dag moet doorbrengen met wildvreemden, die andere talen, culturen en gewoonten hebben, in een veel te kleine ruimte, waar er geen enkele privacy is. Ga ’s nachts, als enige cipier, de boel maar bedaren als daar plots een gevecht uitbreekt. Het aantal incidenten met agressie neemt almaar toe en steeds meer zijn wij het doelwit. Wij zijn de boksbal geworden. Veel heeft te maken met drugs, een probleem dat de pan uitswingt. De handel, de agressie van junkies die niet aan hun dosis zijn geraakt, gedetineerden die buiten zinnen zijn… het heeft geen naam. In Antwerpen woedde er in 2007 een echte drugsoorlog tussen Oost-Europeanen en Marokkanen. Steekpartijen, vechtpartijen… het hield niet op. Trouwens, het binnensmokkelen is moeilijk volledig tegen te houden. Bekend is hoe men in Antwerpen vanuit het ACV tennisballen met drugs naar de wandeling van de gevangenis gooide. Maar het strafste gebeurde onlangs. Er vloog een drone naar een cel en die liet een pakje voor de tralies neerzakken.”

In nevelen gehuld

“Al die show, net voor de opening van de nieuwe gevangenis van Beveren, met journalisten en magistraten die zich even lieten opsluiten. Ook Hans Meurisse, de grote baas van de Regie van het Gevangeniswezen, speelde het spel mee. Heeft hij iets verteld over de problemen? Over die vleugel die door problemen met waterinsijpeling en tochtgaten niet in gebruik kan worden genomen? Of over het gebrek aan werk in de ateliers? Beveren is bestemd voor langdurig veroordeelden. Voor hun re-integratie is het van heel groot belang dat ze kunnen werken binnen de gevangenis. Als ze op een vervroegde vrijlating willen hopen, is het beter dat ze werk hebben en dat ze hun slachtoffers kunnen beginnen vergoeden. Dat is tenminste wat de strafuitvoeringsrechtbanken (SURB’s) als voorwaarde stellen. Velen zijn op vrijwillige transfer naar Beveren gegaan omdat hen daar werk was beloofd. Maar er is gewoon veel te weinig werk. Voor vijfendertig mensen wel, voor de anderen niet. Die zijn natuurlijk allemaal stik jaloers en dat zorgt voor spanningen.”

“En dan moet u weten voor welke belachelijke vergoedingen de gevangenen werken. Soms worden ze per stuk betaald, soms per uur. Ze krijgen niet eens een euro. Wie goed doorwerkt, kan tot 180 euro per maand verdienen. Sommigen besteden het aan drugs. Ze kunnen er spullen mee kopen in de kantine. Daar kost alles trouwens veel duurder dan buiten in een gewone winkel. Tja, begin dan maar met wat je overhoudt je slachtoffers fatsoenlijk te vergoeden…”

“Werk vinden is de opdracht van de Regie van de Gevangenisarbeid. Die is pas helemaal in nevelen gehuld. Die zou elk jaar een rekening moeten neerleggen bij het Rekenhof, maar kijk er de jaarboeken van het Rekenhof maar op na. De rekeningen van 1991 tot 1999 werden pas neergelegd in… 2005. Het gecumuleerde tekort was toen opgelopen tot bijna 50 miljoen euro. Over alle andere jaren zegt het Rekenhof telkens weer dat er geen rekening is neergelegd. Het Rekenhof heeft alleen zicht op de totale inkomsten en uitgaven.

De laatste cijfers zijn van 2011 en die geven aan dat de Regie van de Gevangenisarbeid voor 21,8 miljoen euro aan ontvangsten had, en voor 16,2 miljoen aan uitgaven. Waar het verschil naartoe is? Geen mens die het mag weten. Ondertussen moeten wij ons behelpen met tot op de draad versleten kleding en linnen. Geld voor nieuwe is er niet.”

Overjaarse toestanden

Men mag dan bezig zijn met de bouw van nieuwe gevangenissen, en Beveren en Gent mogen dan geopend zijn, het gevangeniswezen blijft een overjaarse, aftandse boel. Heel wat instellingen dateren van de negentiende eeuw. Ze beantwoorden niet aan de hedendaagse noden. De cipier: “Als u weet dat er in Merksplas vleugels zijn met een elektriciteitsvoorziening op 130 volt, dan weet u het wel, zeker? De infrastructuur is vaak totaal onaangepast voor de nieuwe taken. Psychologen of maatschappelijke assistenten moeten gedetineerden zien in bergplaatsen of in cellen, met de celgenoten in de buurt. Voor het onderhoud ontbreekt het personeel en is er een gebrek aan middelen en materialen. Het is dweilen met de kraan open. Is er iets defect, dan wordt dat snel hersteld, vaak met haken en ogen. En zo gaan ook de veiligheidsinstallaties – camera’s, interfonie, alarmen – steeds slechter werken. Onderhoudsfirma’s laten verstek gaan omdat hun facturen niet worden betaald, of toch maar heel laat. Als het om werken van enige omvang gaat, is het de taak van de Regie der Gebouwen. Nog zoiets. In Brugge moest het vijftien jaar binnen regenen alvorens men herstellingen aan het dak deed. Er valt een boek over de Regie te schrijven.”

Dat het gevangeniswezen in ons land een puinhoop is, was al langer geweten. Al in 2008 bracht het Internationaal Observatorium voor het Gevangeniswezen (OIP) een vernietigend rapport uit over ons land. In 2013 deed het OIP de oefening opnieuw en de conclusie was best onthutsend: “Vijf jaar geleden was het al slecht. Nu is het nog veel slechter.” Het OIP stipte acht heikele punten aan: chronische overbevolking, slechte hygiëne en gezondheidszorg, psychiatrische patiënten tussen gedetineerden, chaos bij stakingen, bouwvallige gebouwen, steeds meer zelfmoorden en geweld, onvoldoende communicatiemiddelen en een minister die enkel oog heeft voor cijfers en die zich niet bekommert om de erbarmelijke levensomstandigheden van de gevangenen. De reactie van het Gevangeniswezen was nogal flauw: “Aan de zijlijn roepen, is altijd gemakkelijk.” En alles bleef bij het oude.

Wordt vervolgd

RVW