2014-52_13_Boek - Kardinaal verzet (Medium)Mechelse havik en Vaticaanse duif

Kardinaal Désiré-Joseph Mercier was geen vriend van de flaminganten. Hij deelde met de belgicisten en de wallinganten de mening “la Belgique sera latine ou ne sera pas”. Historicus en journalist Jan de Volder komt net op tijd met “Kardinaal verzet” om te memoreren dat de kerstbrief “Patriotisme et Endurance” van 1914 van Mercier nationaal en internationaal een sokkel werd van het verzet tegen de Duitse bezetters. De Belgische kerkprins botste over de inhoud en de toon van zijn herderlijke missive met Rome en de nieuwe paus, Benedictus XV. Meer dan goed is voor het historisch besef en het mentale beeld dat Belgen/Vlamingen van hun land hebben, ontbreekt over veel vooraanstaande medeburgers een diepgravende, wetenschappelijke biografie. Kardinaal Mercier deelt die situatie met Victor Leemans, Gaston Eyskens, Theo Lefèvre en het lijstje kan probleemloos uitgebreid worden.

Vandaag aandacht aan kardinaal Mercier besteden, is rebels. De huidige intellectuelen lijden aan onwetendheid over het katholicisme in België een eeuw geleden. Van de 7,5 miljoen burgers was 95 procent gedoopt. In de zestig gemeentes van het arrondissement Charleroi (één van de eerste en meest ontkerstende delen van België) was slechts 7 procent van de kinderen ongedoopt. De katholieke universiteit van Leuven was de enige katholieke instelling ter wereld waar alle vormen van denken en wetenschap aan bod kwamen. Anno 2014 wordt dat intens katholieke land beoordeeld vanuit de hedendaagse sfeerschepping die afkerig tot vijandig is ten overstaan van de rooms-katholieke Kerk.

In dienst van het vaderland

Jan de Volder, redacteur van het christelijke opinieblad Tertio, doctoreerde in Rome op paus Benedictus XV en de Grote Oorlog. Het politieke hoofd van het land, koning Albert I, was sterker bekommerd om een vroegtijdige en onderhandelde vrede, dan het kerkelijke hoofd. Mercier vertaalde zijn anti-Duitse gevoelens en hoogdravende patriottisme in oorlogszucht en hij zat op dezelfde golflengte als de Franse en de Britse generaals, en hun politieke chefs, die van in hun comfortabele kastelen en kampementen honderdduizenden soldaten opofferden in een totale oorlog met als doel Duitsland te vernietigen. De Volder schrijft “dat Mercier de oorlog sacraliseerde in dienst van het vaderland”.

De Eerste Wereldoorlog verscheurde de katholieke wereld. De Duitse katholieke bisschoppen stonden, net als hun Belgische, Franse en Britse collega’s van de Entente, achter hun soldaten. Paus Benedictus XV koos meteen voor een absolutie neutraliteit om de eenheid van de katholieke familie te vrijwaren en een vredestichtende rol te kunnen spelen. De hyperpatriottische Mercier bemoeilijkte tijdens de oorlog die matigende en vredelievende rol van Rome. De Belgische kardinaal liep mee in de Franse propaganda die de Eerste Wereldoorlog typeerde als de strijd van het cultureel en menselijk superieure Latijnendom tegen het rationele, deels heidense en deels protestantse Germanendom. Aan de mildere en op vrede hopende houding van Rome zat een dubbelzinnige geopolitieke kant. Het orthodoxe Rusland, verbonden met de geallieerden van de Entente, vervolgde in de gebieden die het bezet hield de Grieks-katholieke Kerk en russificeerde West-Oekraïne. Rome vreesde dat het Derde Rome (Moskou) het Tweede Rome (Constantinopel) zou beheersen. Daardoor kreeg Rome er als spiritueel centrum een geweldige uitdager bij. Op het oostelijk front hoopte de paus op een overwinning van de Centrale Machten (Duitsland en Oostenrijk-Hongarije) op Rusland. Als contrapunt stelt De Volder: “In de Eerste Wereldoorlog deed de katholieke kerk wel voor het eerst de ervaring op dat de grote satan van de geschiedenis niet de vijand is tegen wie men meent te moeten oorlog voeren, maar wel de oorlog zelf.”

Vlaamse rechten

Kardinaal Mercier had een bloedhekel aan de strijd voor de Vlaamse rechten. Rome en Benedictus XV zelf wisten terdege dat Mercier moest oppassen. De paus waarschuwde Mercier voor zijn zichtbare antipathie jegens de Vlamingen. De bestuurlijke scheiding, een eis en een overwinning van de radicale en minoritaire activisten, was voor Mercier landverraad. De vernederlandste oorlogsuniversiteit in Gent vond hij een schande. Jan de Volder bewijst dat Rome de Vlaamse verzuchtingen kende en de Vlamingen genegen was en zich intern kerkelijk verweerde tegen de eenzijdigheid van Mercier.

De Belgische priester en patriot werd in 1919 tijdens een wekenlange rondreis in de VS beluisterd en bejubeld als de verpersoonlijking van “brave little Belgium”. Hij ontving zestien eredoctoraten, waaronder dat van het erg protestantse Harvard. Het woord oecumene moest toen nog uitgevonden worden. Na de wapenstilstand hanteerde Mercier zijn internationale gezag voor de bevordering van België. Hij was zeer ontgoocheld dat Brussel niet de zetel werd van de nieuw op te richten Volkerenbond. Hij hoopte dat de Belgische koning, Albert I, de voogdij zou krijgen over de heilige plaatsen in Jeruzalem, want de schrik speelde dat na het verjagen van de Osmanen door de Britten, Joden daar de controle zouden verwerven.

“Kardinaal verzet” van Jan de Volder is een oorspronkelijke, goed gedocumenteerde en slimme analyse van een kardinaal en een katholicisme waarover een eeuw later bedroevend weinig bekend is.

Frans Crols


Titel: Kardinaal verzet. Mercier, de Kerk en de oorlog van 14-18
Auteur: Jan de Volder
Uitgeverij: Lannoo
272 bladzijden
Prijs: 19,99 euro
ISBN 978 94 014 2332 8