Goede oude Clint Eastwood

American Sniper

307 miljoen dollar ontvangsten. Dat is het bedrag dat “American Sniper” van Clint Eastwood – zijn meest succesvolle film ooit – tot ieders verrassing liet aftikken aan de Amerikaanse bioscoopkassa (en het is nog niet gedaan). Toen ik las dat de film gebaseerd is op het leven van Chris Kyle, die de twijfelachtige eer geniet (genoot, moet ik schrijven, want hij is op 38-jarige leeftijd na een bizar schietongeluk in Texas overleden) de meest efficiënte sluipschutter van het Amerikaanse leger te zijn – en met zijn geavanceerd geweer zo’n 160 vijanden heeft neergelegd -, toen dacht ik, die Amerikanen raken nooit af van hun fascinatie voor wapens, en goeie ouwe “Dirty Harry”, Clint Eastwood, is weer terug, in volle glorie.

Genuanceerd

Zoals een Amerikaanse filmcriticus ironisch maar terecht opmerkte, is een revolver of een geweer zowat de bijzonderste partner in de meeste van zijn films. Hij heeft zijn sympathie voor de Republikeinse Partij (met haar machtige pro-wapenvleugel) ook nooit weggestoken. Wie zich zijn verwarde speech op een partijconventie herinnert, enkele jaren geleden, mocht zich verwachten aan een ode aan de traditionele en soms dubieuze Amerikaanse “waarden”. Dat is voor een stuk ook zo, en de controverse daarover is nog lang niet bedaard, maar toch is “American Sniper” complexer dan ik aanvankelijk dacht.

De 85-jarige Eastwood kan uiteraard moeilijk de hoofdrol vertolken – hij doet het al jaren uitstekend achter de camera – maar hij heeft een perfect alter ego gevonden in Bradley Cooper, die met een sterke vertolking een genuanceerd personage neerzet.

De film is goed opgebouwd. Aanvankelijk zien we een jonge Kyle, die onder invloed van zijn strenge vader evolueert tot expert schutter en volbloed patriot, die het 9/11-debacle moeilijk kan verteren. Vervolgens doorstaat hij de brutale opleiding bij de Navy SEALs, een elite-eenheid. Net voor hij een eerste keer wordt gedetacheerd, naar Irak, trouwt hij, met de mooie Taya (Sienna Miller). In Irak wordt hij spoedig een legende, door de efficiëntie waarmee hij verdachte individuen detecteert en doodschiet. Zijn eerste slachtoffer – een moeder en haar kind, die zich verdacht gedragen – zet de toon. Eastwood laat de toeschouwer meekijken met Kyle, zodat je gedwongen wordt je in zijn plaats te stellen. Daarna wordt het min of meer routine, waardoor Kyle’s deelname aan huis-aan-huisgevechten en de jacht op een berucht Al-Qaeda-lid niet alleen welkome afwisseling zijn, maar ook een idee geven van wat oorlog voeren in Irak moet geweest zijn.

Emotionele ellende

Het grote debat over de zin of onzin van de oorlog in Irak ga je in “American Sniper” niet vinden. Dit is het relaas van één man, een extreem geval dan nog, een ultrapatriot, een “man met een missie”, die nog net niet van de daken roept dat hij vecht voor “God en vaderland” en voor de rest met overgave doet wat hem wordt opgedragen. Het schept een dubbelzinnig gevoel bij wat je ziet, maar dan trekt Eastwood dit alles open naar een bredere context. We zien hoe Kyle, tussen zijn opdrachten in, tijd doorbrengt met zijn familie maar zich steeds afstandelijker gaat gedragen. ”Je bent hier, maar het is precies alsof je er niet bent”, zegt zijn vrouw op zeker ogenblik. Langzaam wordt duidelijk dat wat hij doet een tol gaat eisen. Dat zelfs een superpatriot en oorlogsverslaafde als hij, niet ongeschonden uit de confrontatie met zijn eigen daden komt. Wanneer hij na vier opdrachten beslist te stoppen, is hij niet meer dezelfde man van in het begin. Hij heeft moeilijkheden om zich aan te passen aan het gewone leven en hij begint zich vragen te stellen, die vroeger nooit bij hem waren opgekomen.

Niemand met een beetje verstand ontsnapt aan de onmenselijkheid die oorlog met zich meebrengt. Dat is wat Eastwood poneert en dat maakt van zijn hoofdpersonage een haast tragische figuur. Het geeft “American Sniper” een onverwachte maar duidelijke moraal. Misschien dat het Amerikaanse publiek in de eerste plaats naar de bioscoop trekt om nog eens een Amerikaanse “held” aan het werk te zien, maar je moet al van erg slechte wil zijn om naast de “boodschap” van emotionele, fysieke en maatschappelijke ellende te kijken.

Hij deed al eens hetzelfde met het onderliggende geweld in de westernmythe, in “The Unforgiven”, en met het oorlogsheroïsme in zijn twee films over de slag om Iwo Jima. Het begint erop te lijken dat macho Clint Eastwood geëvolueerd is tot de oude, wijze man in Hollywood. En – ik kan het niet laten – de kinderachtigheden van Quentin Tarantino (“Inglourious Bastards”) verdwijnen daarbij in het niet. “American Sniper” is als het ware een bewustmakend vervolg op wat je dagelijks op je televisiescherm ziet.

Terzijde, wat velen niet weten, Eastwood is een jazzliefhebber en een uitstekend pianist, die voor een aantal van zijn films de muziek componeerde, en ook voor deze prent een efficiënte score afleverde.

K.T.