19 - L'Assiette au BeurreVeel meer dan Charlie Hebdo

Frankrijk beschouwt zichzelf als het land van de mensenrechten en individuele vrijheid. Dus zou satire er geen probleem mogen zijn. De geschiedenis leert echter iets anders. Satire werd vaak gecensureerd. Het is pas na de dood van Charles de Gaulle, in 1970, dat de censuur ophield.

Eigenlijk kent de Franse satirische pers een eerste succes net voor de Franse Revolutie, zij het op een weinig gestructureerde manier. Er doen dan in Parijs cartoons, of beter karikaturen, de ronde van koning Lodewijk XVI en koningin Marie-Antoinette. De koning in de vorm van een varken, de koningin als slang. Onder het ancien régime werden die karikaturen natuurlijk heimelijk verspreid.

Anders wordt het na de Franse Revolutie. De revolutionair Marat brengt een satirisch en pamflettair blad uit: L’Ami du Peuple. Maar het is een kort leven beschoren. De ruzie tussen de revolutionairen en de jaren van de terreur (1793-1794) maken dat er voor vrije meningsuiting weinig ruimte is. En met de Restauratie in 1815 verandert er weinig.

19 - Charlie HebdoHet is pas in 1830, onder de ‘liberale’ koning Louis-Philippe, dat de Franse satirische pers tot volle wasdom komt. Ze is in de traditie van de Franse Revolutie antiklerikaal en republikeins. Bekende bladen zijn: La Silhouette, Le Corsaire, La Glaneuse, La Caricature, Le Charivari en… Le Figaro, opgericht in 1826. De vandaag degelijke rechtse krant was oorspronkelijk een satirisch blad, maar werd opgekocht door liberale koningsgezinden in 1832. De Franse satirische pers heeft het onder Napoleon III (1858-1870) opnieuw moeilijk. De censuur slaat toe. Critici vluchten naar het buitenland, onder andere naar het liberale België. Denk maar aan Victor Hugo.

Antiklerikaal en republikeins

Het is pas met de Derde Republiek dat er echt sprake is van persvrijheid. De karikaturen die in die periode gemaakt worden, onder andere van Gambetta en Thiers, zijn echte kunstwerken. Uiteraard is vooral de rooms-katholieke kerk onder de antiklerikale Derde Republiek het doelwit van de satirische pers. Kerkvorsten en priesters worden afgeschilderd als zuiplappen, schranseraars en vrouwengekken.

19 - Charlie Hebdo 3Begin 20ste eeuw duikt een nieuw blad op: L’Assiette au beurre. Het is antireligieus, antikolonialistisch en antimilitaristisch. Velen zien het als de voorganger van Charlie Hebdo, het blad dat wereldberoemd werd nadat een deel van de redactie begin januari dit jaar door islamisten bij een aanslag werd vermoord.

Honderd jaar geleden werd een ander nog bestaand tijdschrift opgericht: Le Canard Enchaîné. Samen met La Baïonnette klaagde het de absurditeit van de Eerste Wereldoorlog aan. Le Canard Enchaîné ontwikkelde zich wel tot meer dan een zuiver satirisch blad. Het ging ook de weg van de onderzoeksjournalistiek op. Zo wordt ‘Le Canard’ deels verantwoordelijk gesteld voor de verkiezingsnederlaag van Valéry Giscard d’Estaing in 1981. Het blad maakte bekend dat de president diamanten had ontvangen van Bokassa, de dictator van de Centraal-Afrikaanse Republiek. Dat veroorzaakte veel verontwaardiging en Giscard liet na om de geruchtenmolen stop te zetten.

19 - Hara Kiri 1Na de Tweede Wereldoorlog, en zeker in de periode rond mei ’68, is de Franse satirische pers vooral links, met het dan al een aantal jaren bestaande Hara Kiri van Cavanna en ‘professor’ Choron. Een nummer wordt in november 1970 verboden nadat men, naar aanleiding van het overlijden van generaal De Gaulle, op de cover een tekst publiceerde met als titel: “Tragisch bal in Colombey. Eén dode”. Het blad werd zelfs verboden, en het is daarna dat het anarcho-libertaire Charlie Hebdo werd opgericht. De titel verwijst naar de ‘Peanuts’-figuur Charlie Brown. Begin jaren zeventig was de censuur definitief voorbij.

19 - Minute - Een van de weinige rechtst satirische bladen - journal-fonde-1962-minute-9677-diaporamaMaar ter rechterzijde zit men ook niet stil. In 1962 werd Minute opgericht door nostalgici van Algérie Française. Het satirische blad is aanvankelijk eerder klassiek rechts, maar schuift in de loop der jaren op richting Front national. De relatie met de partij van Jean-Marie le Pen is echter niet altijd even hartelijk. Idem voor dat andere rechtse blad, Rivarol, dat de ene keer Le Pen omarmt en hem daarna bekritiseert.

Met het toenemende succes van de televisie verschuift de satire meer en meer naar het beeldscherm. Frankrijk heeft van 1982 tot 1995 een zeer succesvol politiek satirisch programma gekend: Le Bébète Show, waar de politici worden opgevoerd als marionetten uit de Muppet Show. Het programma moest na verloop van tijd echter de duimen leggen voor het nog bestaande Les Guignols de l’Info, op Canal+, een soort Franse verbeterde versie van het Britse ‘Spitting Image.’

Salan