Een beetje koude oorlog

Dat de rivaliteit tussen Moskou en het Westen kenmerkend zal zijn voor de komende jaren, is nog iets anders dan te geloven dat de Koude Oorlog oude stijl helemaal terug is. Men denkt nogal graag in clichés als het over Rusland gaat, zonder te begrijpen welk nieuw paradigma zich aftekent. En vooral: welke ingrijpende gevolgen dit voor ons, de Europeanen op kop, zal hebben.

De nummertjes van Poetin leveren vaak leuke televisie op. Soms wat overdreven clichébevestigend, maar wellicht is dat de bedoeling. Neem zijn recente optreden in een nieuw militair themapark, een soort Disney maar dan volledig toegewijd aan de Russische glorie en het militaire apparaat. Vele attracties zijn er om de jeugd te plezieren en het aanbod aan accessoires allerhande – uiteraard vaak voorzien van de foto van de grote leider – is rijkelijk divers. En dat is dan de plek, gelegen op een boogscheut van Moskou, die de Russische president verkiest om aan te kondigen dat zijn land 40 extra intercontinentale raketten aan het arsenaal zal toevoegen. Het is zo’n mededeling die in het Westen voor commotie zorgt, toch moet één en ander genuanceerd worden.

Toen Poetin in 2012 (opnieuw) president werd, lanceerde hij een grootschalig programma dat in de aanmaak van 400 intercontinentale raketten voorzag, af te ronden over een tiental jaar. Uiteindelijk is het enige wat hij in zijn pretparkoptreden deed de aankondiging van de volgende fase van dat project. In december was sprake van 50 stuks, maar de economische sancties en een gedaalde olieprijs noopten tot een bijsturing van die ambitie. Zonder afbreuk te doen aan de realiteit van een manifeste verscherping van de Russische opstelling de voorbije jaren, wezen experts er terecht op dat de onrustwekkende reacties op deze rakettenkoop vaak overroepen waren. Per slot van rekening draait het rond de START-akkoorden van 2010 (New START), limieten die tegen 2018 voor de volle pond gerespecteerd moeten worden. De plaatsing van nieuwe raketten betekent ook dat heel wat oudere versies verwijderd worden. In cijfers uitgedrukt: 700 is het plafond voor de VS én Rusland. Vandaag zit Rusland aan 515, de VS aan… 785. Confronteer honderd willekeurige voorbijgangers met beide cijfers en vraag hen er het gepaste land op te plakken; wedden dat een ruime meerderheid het mis zal hebben?

Gedragsafspraken

Het voorgaande klinkt zonder meer wat koude oorlogsachtig, al was het maar alleen door de naam START. Het beeld dat we steeds meer in een soort onderkoeld conflict met Rusland terechtkomen, is stilaan standaard aan het worden. De indicaties zijn er alvast. Scherpe taal, de uitbouw van een militair apparaat, de Krim, Oekraïne, maar ook westerse – vnl. Amerikaanse – antwoorden, zij het dat de militaire versterking in Oost-Europa voorlopig symbolisch blijft. Er is ook een forse toename van ‘incidenten’, zoals dat dan heet. Russische en westerse schepen en vliegtuigen die mekaar ontmoeten en wat provoceren. Doorgaans zijn enkel militaire actoren betrokken, maar soms ook burgertoestellen, waardoor het gevaar op slachtoffers beduidend groter wordt. Men moet het risico hiervan naar waarde schatten, wat dan wél een terechte parallel met de Koude Oorlog zou zijn. Specialisten wijzen op de noodzaak dringend werk te maken met een aangepaste ‘Code of Conduct’, zoals in die jaren bestond. Regels en afspraken over hoe men met dergelijke ‘incidenten’ omspringt, bijvoorbeeld hoe men een schip overvliegt. In de jaren zestig liep het soms de spuigaten uit. Amerikaanse jachtvliegtuigen vlogen extreem laag en erg snel over Sovjetschepen, waardoor meer dan één bemanningslid overboord vloog. Men zag het gevaar in, en men stelde gedragsregels op. Theoretisch gelden die nog steeds, zij het enkel tussen Rusland en de VS. Moskou maakte afspraken met enkele afzonderlijke NAVO-landen, maar een nieuwe globale aanpak dringt zich op.

Wereldorde

Een bereikte vrede luidt meestal een nieuw soort orde in. Dat was zo na Jalta, maar destijds ook na de Vrede van Westfalen. De Koude Oorlog eindigde echter op een andere manier. Er was een implosie van het ene blok, wat geen nieuwe orde maar een onevenwichtige situatie opleverde. Het bewerkstelligen van een vernieuwd evenwicht is wat Moskou nastreeft. In wezen draait dit meer rond geopolitiek dan rond ideologie, al doet men nog zo zijn best het probleem als ‘poetinisme’ af te doen. Terecht merkte de immer lucide Fernand Keuleneer een tijdje geleden op dat “Rusland een grote staat is met legitieme geopolitieke belangen”.

Willen we dit afdoen als een non-issue? Beslist niet. Feit is dat Rusland geen grootmacht kan zijn zoals de USSR dat was, daarvoor is de basis te zwak. De ambitie een belangrijkere rol te spelen dan de voorbije twee decennia is er. En dat Poetin een machtspoliticus is, daarover is vriend en vijand het eens. Een periode van rivaliteit ligt in het verschiet, maar het paradigma heeft zo zijn eigen trekken en is complexer dan een Koude Oorlog bis. Weet wel dat de tegenspeler in dit stuk enkel respect heeft voor macht en neerkijkt op zwakte. Jammer genoeg is men zich in West-Europa onvoldoende bewust welk engagement en welke investeringen dat in de toekomst vergt. Makkelijker is Poetin te vingerwijzen als hij door zijn pretpark flaneert.

m.