Een Amerikaanse tournee

Er zijn zo van die pauselijke reizen die met argusogen gevolgd worden. Logisch, want vaak staaltjes van een moeizame diplomatieke evenwichtsoefening. Deze keer ging het richting Cuba en de VS, twee mijnenvelden met elk hun kenmerken. We focussen op enkele wetenswaardigheden van de recente Amerikaanse trip van de kerkvader.

“Verbaast het u dat de reis van paus Franciscus zoveel aandacht krijgt?”, merkte een diplomaat in de coulissen van de VN-hoofdzetel in New York enigszins geamuseerd op. “Je stopt immers de religieuze leider van een instituut met een voorgeschiedenis van twee millennia, de leider van een democratische supermacht die geen drie eeuwen bestaat en het hoofd van een revolutionair rood regime met amper 56 jaar op de teller in een tijdsvak van slechts enkele dagen bij elkaar.” Men zou geneigd kunnen zijn het lapidaire grapje weg te lachen, maar misschien doet men dat beter niet. Het is niet toevallig dat dergelijke bezoeken op een bijzondere belangstelling kunnen rekenen. Achter de obligate nummertjes – eucharistie, ontmoeting met zieken, noem maar op – zit immers een moeizame diplomatieke evenwichtsoefening.

Eerst ging het richting Cuba, een eiland dat traditioneel op veel pauselijke belangstelling kan rekenen. Ook Benedictus XVI ging er op bezoek, net als daarvoor Johannes Paulus II; zeker zijn bezoek betekende een keerpunt in de moeizame relatie tussen de Cubaanse Katholieke Kerk en het regime van Castro. Een hele weg legde het katholicisme er de voorbije decennia af. Toen de revolutie uitbrak verklaarde 70 procent van de bewoners katholiek te zijn, maar het castrisme zou er verandering in brengen. De Kerk werd immers geassocieerd met het regime van Batista. Castro beschuldigde geestelijken ervan de (mislukte) ontscheping in de Varkensbaai op het terrein te hebben voorbereid; honderden werden het land uitgewezen, veelal buitenlandse priesters, al dan niet met een Franco-stempel. Vele autochtone religieuzen werden geïnterneerd, waaronder Jaime Ortega, de huidige aartsbisschop van Havana. In 1970 werd zelfs Kerstmis als feestdag afgeschaft. Door de nationalisering van het onderwijs kwamen honderden katholieke scholen plots onder staatscontrole te staan; voor de Kerk betekende dat een aanzienlijk verlies van geld en invloed. De gevolgen van dat beleid laten zich voelen. Kerken bevinden zich vaak in een belabberde staat en het hele eiland telt nog maar 357 priesters. Het is vooral via de bevrijdingstheologie dat Castro zijn scherpe anti-klerikale opstelling ging bijsturen. Opmerkelijk, en wellicht kenschetsend voor de geduldige paapse diplomatie, is dat de bilaterale betrekkingen tussen Cuba en Vaticaanstad sinds de totstandkoming in 1935 steeds bleven bestaan. De Kerk bemiddelde ook vaak succesvol tussen het regime en dissidenten. Het is ook geen geheim meer dat het Vaticaan een cruciale factor was in de recente toenadering tussen Cuba en de VS, een inzet die enigszins verklaart waarom Franciscus op een warm onthaal kon rekenen van het regime.

John F. Kennedy

Volgende stap: de VS, waar Franciscus door Obama himself opgewacht werd. Een duidelijk signaal, aangezien slechts weinig staatshoofden die eer te beurt valt. Bij zijn bezoek in februari 2014 had de Franse president Hollande erop gerekend, maar moest bij het verlaten van zijn vliegtuig voldoening nemen met enkele mindere goden. Ander opmerkelijk feit: toen de paus enkele dagen later het woord nam op de VN-hoofdzetel in New York, wapperde de vlag van Vaticaanstad er. Vanzelfsprekend is dat niet. De kleine kerkelijke staat is geen lid van de VN, en heeft binnen die organisatie een simpele rol van observator. Maar terug naar zijn ‘nationale’ verplichtingen.

Dat een paus het Amerikaans Congres toesprak, was een unicum. Markant is het feit dat zowel de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden als de voorzitter van de Senaat… katholiek zijn. Vaak zal dit niet voorkomen in een land dat een dermate grote protestantse stempel draagt. Het pausbezoek bracht trouwens enkele vaststellingen naar boven. Zes van de negen rechters van het Hooggerechtshof blijken katholiek te zijn. Net als 31 procent van alle Congresleden, en dit op een aandeel bij de bevolking van amper 22 procent. Nog een leuke: van de Republikeinse presidentskandidaten blijken er zes uitgesproken katholiek te zijn. ‘t Kan verkeren. Toen John F. Kennedy presidentskandidaat werd, had hij plechtig moeten zweren geen ‘bevelen’ van Rome te zullen ontvangen eens hij het Witte Huis zou binnenstappen. De posities die door deze katholieken bekleed worden, zijn echter misleidend. De vele schandalen die ook de Amerikaanse Katholieke Kerk teisteren, hebben hun tol gevraagd. Men verliest een pak gelovigen. Naar schatting de voorbije jaren enkele miljoenen alleen al.

Apocalyps

Slechts één parlementslid weigerde ostentatief de toespraak van Franciscus bij te wonen. Een Republikein, die op die manier wou protesteren tegen de pauselijke waarschuwing voor de klimaatopwarming. Dit brengt ons bij misschien wel het boeiendste van zo’n pauselijk bezoek. Welke thema’s snijdt hij aan, op welke manier doet hij dit, en vooral: waarover zwijgt hij? Na afloop stelde men vast dat hij vooral ‘progressieve’ standpunten ingenomen heeft. Hij pleitte voor het leven, maar sprak zich uit tegen de doodstraf, terwijl het onderwerp abortus gemeden werd. Amerikaanse bisschoppen nemen een vrij uitgesproken standpunt tegen het homohuwelijk in. Ook al sprak Franciscus er niet publiekelijk over, is het geweten dat hij ze achter de schermen tot een afzwakking van hun discours aanmaande. “Hij ging meer naar links dan naar rechts”, merkte een diplomaat op. Wat onmiddellijk verklaart waarom hij het zo goed met Obama kan vinden. Na zijn wandeling door het Amerikaanse mijnenveld stapte hij het vliegtuig op richting Rome. Vlak voor de maansverduistering; het zou dan toch maar eens een voorteken van de apocalyps moeten zijn.

m.