Niccolo Machiavelli (1469 – 1527) (2)

Nog altijd krijgen Stalin, Mao en Hitler het plaatje “machiavellistisch” opgeschroefd omdat ze niets ontziende bruten waren die hun volk in een moordend keurslijf dwongen. Dat staat haaks op de stelling van de Florentijn dat de staat er is voor de burgers en niet omgekeerd.

Ontslagen en gemarteld

In 1510 is er een paleisrevolutie in Florence. Een klein huurlingenlegertje uit Napels (de koning is Ferdinand van Aragon, grootvader van Karel V) valt de republiek binnen. De Florentijnen hebben weer eens de verdediging van hun staat verwaarloosd en de huurlingenbende verovert het stadje Prato. Geen steen blijft recht en geen inwoner overleeft de beestachtige verovering. Paniek in Florence. Op een paar dagen stuikt de republiek in elkaar. De verbannen familie de Medici vergezelt de veroveraars en de Florentijnen geven haar onmiddellijk de macht in handen. Tweede kanselier Machiavelli (hoogste ambtenaar van Buitenlandse Zaken) kijkt het allemaal gelaten aan. Hij is een patriot maar koos nooit voor één van de machtsblokken. Met een verbazende naïviteit denkt hij dat hij verder mag dienen. Zijn onmachiavellistisch gedrag doet me denken aan de houding van de secretarissen-generaal in dit land tijdens en na de oorlog. Het resultaat stemt deels overeen. Machiavelli – eerlijk als altijd – adviseert de Medici hun vroeger in beslag genomen bezittingen maar te vergeten, want ze opeisen zou bij de nieuwe eigenaars onrust veroorzaken. De Medici geloven hun oren niet. Wat denkt die vent, nadat hij zich jaren geëncanailleerd heeft met de republiek, zich te veroorloven? Machiavelli wordt op staande voet ontslagen. Vervolgens begint een onderzoek om bewijzen te vinden van corruptie. Dat valt zwaar tegen, want dat is nou de ene wijdverspreide zonde die de kanselier nooit beging. Inmiddels willen een paar Florentijnen de nieuwe heersers een kopje kleiner maken en ze stellen een lijstje op met namen voor eventuele topposities. Machiavelli weet van niets, maar staat als zevende genoteerd. De samenzwering mislukt en hij wordt gearresteerd. De Medici gooien hem in een duistere, stinkende en van ratten vergeven cel. Na een paar dagen beginnen de martelingen om hem te laten bekennen. Hij staat op een verhoog, met op de rug gebonden handen die ook gebonden zijn aan een touw aan een haak aan het plafond. Het trapje wordt onder zijn voeten weggeschopt. Zijn spieren en pezen scheuren; zijn armen trekken uit de kom. Zes keer ondergaat hij de “strapazzo”, maar hij heeft niets te bekennen. In zijn cel componeert hij in gedachten gedichten om zijn pijn te vergeten. Hij moet niet naar het schavot door een bijzonder toeval. De paus sterft onverwacht. Zijn opvolger is het hoofd van de Medici-clan. De nieuwe paus kondigt een amnestie af en Machiavelli mag met zijn familie naar een verwaarloosd boerderijtje buiten de stad.

Te eerlijk

Hij is 41 en voortaan een non-persoon. Langzaam herstelt hij. Toch trekt hij weer naar zijn stad om met vrienden te praten en bordelen te bezoeken. Machiavelli heeft een idee. Hij zal de ideale handleiding schrijven voor de nieuwste Medici-heerser en hij draagt zijn “De Vorst” (Il Principe) aan hem op. Hij heeft er geen idee van dat hij één van de belangrijkste politieke geschriften van alle tijden noteert. Hij denkt alleen aan zijn rehabilitatie. Zijn gedrag is weer een mengeling van cynisme en naïviteit. Cynisme omdat hij rechttoe rechtaan schrijft welke schone en vuile – vooral vuile – streken een vorst mag gebruiken om te heersen. Naïef omdat hij denkt dat heersers zijn betoog enthousiast zullen goedkeuren. Maar iedere renaissancevorst heeft een zeer rekkelijk geweten en juist zoals vandaag worden ploertenstreken in een schijnheilig discours vermomd. Voor eerlijke adviseurs als Machiavelli die in het openbaar methodes aanbevelen die raadgevers voortdurend privé geven, is geen plaats. Toch veroorzaakt “De Vorst” ophef, en de aanbevelingen worden nog altijd vurig gevolgd.

“De Vorst”

De belangrijkste stelling van de Florentijn is: “Zachte heelmeesters maken stinkende wonden.” (Verhofstadt gebruikt in zijn eerste burgermanifest letterlijk die woorden om de multikul te hekelen.) Machiavelli is aanhanger van een sterke monarchie. In een halfslachtige republiek ziet hij niets. Hij heeft te veel de gevolgen meegemaakt van dat, in zijn ogen, ruzieachtige systeem. De Florentijn argumenteert dat een wrede en harde orde beter is dan geen orde, want dat eindigt in anarchie en corruptie. Vraag veel Libiërs, Afghanen en Irakezen of ze nu veel gelukkiger zijn dan in de tijd van hun dictators en je kent het antwoord. Politiek is voor Machiavelli een zaak van persoonlijke belangen die meestal en ten onrechte als ideologie worden vermomd. Pak aan Anciaux! Om het doel te bereiken, adviseert Machiavelli een paar krasse middelen. Op de eerste plaats staan veinzen en liegen zonder enige schaamte. Verhofstadt knikt enthousiast. De heerser moet zondebokken zoeken die hij kan slachtofferen. Denk aan de schurken Mayeux en Di Rupo en hun aanvallen op Francken en De Wever. Eén Machiavelli-advies is bijzonder actueel: liquideer zonder pardon de vroegere heersers en hun elite. De sjiieten in Irak en IS passen dat advies met succes toe. Verwaarloos ook de landsverdediging niet, want eerder vroeg dan laat volgt de rekening. Akkoord, regering-Michel? En een sterke heerser schuift geen problemen voor zich uit. Beter één foute beslissing dan heel de tijd geen beslissingen. Weer een gulden raad voor de vele regeringen van dit land. Voor Machiavelli is het hoogste doel het staatsbelang, maar – en het is een dikke maar – dat is niet hetzelfde als permanente tirannie. Eens de rust en de orde zijn verzekerd, is het de taak van de staat de burgers gelukkig te maken met een goed en rechtvaardig bestuur, want de staat is er om de burgers te dienen. Over de laatste bladzijde van zijn traktaat wordt weinig geschreven, want Machiavelli is een Italiaanse nationalist. Hij hoopt dat Italië ooit zijn vreemde heersers verjaagt en zich achter één vlag schaart.

De schrijver

Tegen zijn zin wordt hij na “De Vorst” schrijver. De Medici – de paus en de plaatselijke heersers – denken er niet aan hem weer in dienst te nemen, maar ze bewonderen wel de teksten van de erudiete en humoristische auteur. Geleidelijk krijgt hij royale sommen voor zijn manuscripten over, onder meer, de geschiedenis van Florence, de kunst van de oorlogsvoering en vergelijkingen van het heden met de oudheid. Hij schrijft zelfs twee bijzonder succesrijke blijspelen. Op zijn oude dag komt dan toch het eerherstel. Hij mag een paar kleine diplomatieke missies leiden in de buurt. Het stelt weinig voor, maar het is voor Machiavelli toch een beetje een symbolische Wiedergutmachung. Hij sterft op zijn 58ste en wordt begraven in een klein familiegraf in Santa Croce. Tijdens zijn leven is maar één van zijn manuscripten gedrukt, maar “De Vorst” en al zijn werken worden dankzij de nieuwe drukpersen bestsellers. Met dank ook aan de door hem verafschuwde katholieke kerk, die zijn werken als één van de eerste op de nieuwe kerkelijke index zet; een aansporing voor heel Europa om hem te lezen. Hij is één van de weinige mensen van wie de naam een eigenschap is geworden; ook door de acties van massamoordenaars die veel meer machiavellistisch zijn dan de naamgever zelf. In Florence werden zijn beenderen al in de 18de eeuw naar een imponerend grafmonument in Santa Croce gebracht. Op het graf staat (in het Latijn): “Woorden volstaan niet voor zo’n grote naam.”

Jan Neckers


Tags assigned to this article:
2015-40Jan Neckers

Related Articles

Noordschote 1916: dood van een “IJzersymbool”

Firmin Deprez (Torhout, 30 mei 1890 – Noordschote, 21 mei 1916) was een bekende Vlaamse studentenleider en soldaat. Hij sneuvelde

Eurorechtse fractie is rond

Tenzij er alsnog onverwachts een kink in de kabel komt, is het deze week eindelijk zover: de lang verwachte volwaardige

Sereen maar kordaat

Dat zou zowaar het wachtwoord kunnen zijn van de werkgroep HEKALO, die jaarlijks de slachtoffers herdenkt van een belgische repressie