Als we de Griekse opiniepeilingen mogen geloven, ziet het er niet zo goed uit voor Alexis Tsipras aanstaande zondag. Lange tijd stond zijn partij, SYRIZA, in de peilingen zover voorop op de concurrentie, dat een volstrekte meerderheid in het parlement in het vooruitzicht lag. Sedert hij nieuwe verkiezingen aankondigde, is de voorsprong op Nea Dimokratia echter fors geslonken. Sommige peilingen plaatsen Nea Dimokratia zelfs op kop. Wat is er gebeurd?

2015-38_02_Tsipras gegokt en verloren (Medium)Het Griekse kiesstelsel is een soep, en kan als illustratie dienen van tenminste een deel van de Griekse ziekte. Wie op zoek gaat naar een beschrijving van het kiesstelsel, treft op de internetpagina’s van het Griekse parlement een ronkende tekst aan die het kiesstelsel aanprijst als één van de meest rechtvaardige in heel de wereld. Naar details over hoe je precies uitrekent hoeveel zetels een partij toebedeeld krijgt, is het echter tevergeefs zoeken. Een eerste veeg teken dat er iets niet klopt.

Kiesdrempel

Het Griekse parlement bestaat uit driehonderd leden. Voor de verkiezingen is het land ingedeeld in 56 kleine kiesdistricten (denk aan arrondissementen), die samen dertien grote kiesdistricten (denk aan provincies) vormen. De leden van het parlement worden verkozen volgens de verkiezingsuitslagen in de districten, behalve twaalf leden die op nationale basis verkozen worden (denk aan de federale kieskring). Echter, om voor de zetelverdeling in aanmerking te komen, moet een partij op nationaal niveau minstens drie procent van de stemmen gehaald hebben. Een partij die lokaal sterk staat doch nationaal geen drie procent weet binnen te halen, krijgt dus geen enkele zetel in het Griekse parlement. Merk op dat de Belgische kiesdrempel omgekeerd werkt: bij ons maakt het niet uit wat je nationaal haalt, en volstaat het om lokaal in een provincie vijf procent te halen om mee te tellen voor de zetelverdeling.

Dubbele apparentering

In de 56 kleine kiesdistricten worden 238 zetels verdeeld volgens het systeem–Hagenbach-Bischoff, een nogal ingewikkeld mechanisme dat niet garandeert dat alle zetels toegewezen kunnen worden, én een theoretische mogelijkheid kent dat er meer zetels verdeeld worden dan er feitelijk beschikbaar zijn.

De zetels die in de kleine districten niet toegewezen kunnen worden, worden overgeheveld naar de grote districten. Via hetzelfde systeem–Hagenbach-Bischoff worden daar de restzetels verdeeld, opnieuw met het gevaar dat niet alle zetels verdeeld geraken. Blijven er inderdaad nog steeds enkele zetels over, dan worden die in een derde ronde op nationaal niveau verdeeld. Het globale effect van dat laatste is dat de uiteindelijk verdeling zelden veel afwijkt van een gewone proportionele verdeling van de zetels op nationaal niveau, maar blijkbaar vinden de Griekse politici dat net iets te eenvoudig gerekend.

Het lokale effect van dit merkwaardige kiesstelsel is dat in sommige districten politici verkozen raken die amper stemmen hebben behaald, terwijl veel populairdere collega’s in andere kiesdistricten naar huis worden gestuurd. Klinkt het bekend? Inderdaad, België kende tot in 2003 een gelijkaardig mechanisme om de zetels te verdelen, de beruchte apparentering, maar die stopte toen wel op provinciaal niveau.

Zetelbonus

De kers op de taart van het Griekse kiesstelsel is de bonus van vijftig zetels voor de partij die de meeste stemmen haalt. In principe moet die voor stabiele coalities zorgen, omdat het een partij of een coalitie die een nipte meerderheid in stemmen haalt aan een comfortabele meerderheid in het parlement helpt. Echter, in de praktijk verlegt het alleen maar de lat om in het parlement aan een (nipte) meerderheid te raken, en creëert het zelfs een hoogst onstabiel systeem. De lezer kan immers zelf uitrekenen dat het volstaat om 40,4 procent van de stemmen te halen, en de grootste te zijn, om een volstrekte meerderheid in het parlement te halen. In de praktijk gaan daar zelfs nog een paar procentpunten van af door de partijen die de kiesdrempel niet halen.

Zo kwam het dat SYRIZA op 25 januari slechts 36,3 procent van de stemmen haalde en in het Griekse parlement toch 149 van de 300 zetels kreeg. Dankzij de 13 zetels van coalitiegenoot ANEL leverde dat 162 zetels op, hoewel de partijen samen slechts 41,3 procent van de stemmen haalden. Vergelijk dat met de 50,4 procent van de parlementaire oppositie (ND, XA, To Potami, KKE en PASOK). De dissidentie van ongeveer een vijfde van de parlementsleden van SYRIZA was ruimschoots voldoende om de regering-Tsipras zwaar in de problemen te brengen, en de Grieken in minder dan een jaar voor de tweede maal naar de stembus te sturen.

De gok van Alexis Tsipras

Wat was nu de gok van Alexis Tsipras, die over enkele dagen verkeerd dreigt uit te lopen? Eigenlijk heeft hij dubbel gegokt. Ten eerste hoopte hij dat de dissidentie binnen SYRIZA naar verhouding groter was binnen zijn parlementaire fractie dan bij zijn kiezers. Vandaag geven de peilingen aan dat ongeveer een vijfde van de oorspronkelijke SYRIZA-kiezers dat vijfde aan dissidente SYRIZA-parlementariërs gevolgd is naar LE. Dat knaagt natuurlijk aan de voorsprong die SYRIZA had op Nea Dimokratia.

Tweede gok was dat zijn persoonlijke populariteit de partij SYRIZA toch op een veilige afstand van Nea Dimokratia zou kunnen houden. Ook dat lijkt te mislukken. Nea Dimokratia heeft de laatste weken de wind wat in de zeilen, terwijl SYRIZA slabakt. Van een absolute meerderheid voor SYRIZA spreekt niemand meer. Gewoon de grootste partij blijven zal al moeilijk genoeg zijn.

Bovendien tonen de peilingen aan dat coalitiepartner ANEL onder de kiesdrempel van drie procent zal zakken. Een derde tegenvaller.

Vierde tegenvaller is dat Gouden Dageraad (ChA) stand lijkt te houden. Dat zou wel eens verstrekkende gevolgen kunnen hebben. Want al vallen ze bij SYRIZA nog liever dood dan coalitiegesprekken te moeten beginnen met de dissidenten van LE, de klassieke communisten van KKE of de aartsvijanden van Nea Dimokratia, zonder ANEL kan SYRIZA een meerderheid wel vergeten.

Maar, wat als ook Nea Dimokratia samen met de socialisten van PASOK-DIMAR en de centrumpartij To Potami niet aan een meerderheid raakt? Gaat Alexis Tsipras de Grieken dan in november nog eens, voor de derde keer dit jaar, naar de stembus sturen? (Het referendum meegerekend eigenlijk zelfs al een vierde keer!) Of zal hij dan toch van zijn hart een steen maken, en een ernstig gesprek aanvatten met Nea Demokratia? Zondagavond weten we meer.

Vorig artikelMarc Coucke ergert de PS
Volgend artikelZuur & Zoet
Filip Van Laenen
Filip Van Laenen (°1972, Bonheiden) studeerde burgerlijk ingenieur elektrotechniek en computerwetenschappen. Vandaag is hij Chief Architect bij een IT-bedrijf in Noorwegen. Filip tracht partijpolitieke dynamiek te begrijpen en volgt Scandinavië en technologie-innovaties op de voet. Grote fan van de kosmos.