De Zuid-Afrikaanse universitaire wereld heeft zich dit jaar in de belangstelling gewerkt. Eerst was er – in april/mei – de commotie rond de aanwezigheid van “apartheids- en koloniale” beelden op de campussen, wat onder meer leidde tot het verwijderen van het beeld van Cecil Rhodes aan de universiteit van Kaapstad.

Dan kwam – in september/oktober – het protest tegen de verhoging van de inschrijvingsgelden. Intussen kwam uit Stellenbosch het nieuws dat ook daar het gebruik van het Afrikaans op de helling wordt gezet.

De vijf

Onder het blanke bewind waren er in Zuid-Afrika vijf Afrikaanstalige universiteiten: Stellenbosch (de Maties), de universiteit van de Oranje Vrijstaat (de Kovsies), de christelijke universiteit in Potchefstroom (de Pukke), Pretoria (de Tukkies) en de Rand Afrikaans Universiteit in Johannesburg. Daarnaast waren er Engelstalige instellingen (zoals de universiteit van Kaapstad, en die van de Witwatersrand) terwijl tevens universiteiten werden opgericht die, althans aanvankelijk, alleen waren bestemd voor zwarten (o.a. Turfloop, Zoeloeland), kleurlingen (aan de Kaap) en Indiërs (Durban). Het medium van die groep universiteiten was hoofdzakelijk Engels.

Na de machtsovername door het ANC in 1994 veranderde het plaatje. De universiteiten werden voortaan voor iedereen opengesteld. Langzaam maar zeker sijpelde het Engels als onderrichtstaal in de Afrikaanstalige instellingen binnen. Dikwijls gebeurde dat als gevolg van fusies. Zo was Potchefstroom tot 2004 een zuiver Afrikaanstalige universiteit, maar dat jaar werd het een onderdeel van de Universiteit van Noordwes, welke drie campussen omvat. Het betekende het einde van het christelijk karakter van Potchefstroom; tevens werden de lessen voortaan ook vertolkt in het Engels en Setswana. En met de aanstelling in 2014 van de niet bepaald Afrikaansgezinde professor Dan Kgwadi tot vicekanselier lijkt het Afrikaans meer en meer in de verdrukking te raken. Volgend jaar zou althans het belang van het Engels worden vergroot. Een soortgelijk verhaal in de Rand Afrikaans Universiteit. Ook die aanvankelijk puur Afrikaanstalige instelling werd in 2004 met niet-blanke campussen samengevoegd, waardoor niet alleen de naam veranderde in Universiteit van Johannesburg, maar ook lessen in het Engels meer en meer begonnen te domineren. Aan de Universiteit van de Vrijstaat bestaat heden nog onderricht in beide talen in de bachelorstudies, daarna wordt op Engels overgeschakeld, maar er zouden plannen zijn om in 2017 nog enkel Engels te gebruiken. In Pretoria, waar intussen ook beide talen als medium in gebruik zijn, kwamen soortgelijke alarmerende berichten naar buiten, zij het dat die achteraf werden ontkend.

Stellenbosch

Het was echter vooral Stellenbosch dat zich in de kijker wist te  werken. Gebeurde ook daar sinds 1994 een verengelsing in fasen, dan kwam de zaak in april dit jaar in een stroomversnelling met de oprichting van Open Stellenbosch, een organisatie die militante studenten, mensen van de staf en andere personeelsleden omvat. Onder het motto dat de taalpolitiek van de universiteit (lees: het Afrikaanstalige karakter) vele – vooral zwarte – studenten uitsluit, werd geëist dat aan dat “racisme” en “overblijfsel van de apartheid” een eind werd gemaakt. De zaak kwam in november jongstleden tot een climax, toen OS-aanhangers voor sociale eisen in Stellenbosch op straat kwamen en in het stadje vernielingen aanrichtten, waarna de oproerpolitie ingreep.

Reeds in november 2014 had de universiteitsraad zich uitgesproken voor een nieuwe taalpolitiek, waarbij voorgesteld werd Afrikaans en Engels op gelijke voet te plaatsen. Toen echter recentelijk een nieuwe rector werd benoemd, professor Wim de Villiers, zag het ernaar uit dat de militante studenten hun zin zouden krijgen. Er werd voorgesteld bij de opening van het nieuwe academiejaar in januari 2016 het Engels als voornaamste onderwijsmedium te gebruiken, weliswaar met “verhoogde steun aan Afrikaans en Xhosa”. Ook zou Engels de taal worden van de administratie en van de diensten, en bij vergaderingen worden gebruikt. Werden die voorstellen door de senaat van de universiteit goedgekeurd, dan stak achteraf de universiteitsraad er toch een stokje voor. Nu spreekt men van een vaste positie voor het Afrikaans, zij het dat het gebruik van Engels en Xhosa eveneens zou worden “bevorderd”. Hoe dan ook, aan het uitsluitend Afrikaanstalig karakter van Stellenbosch kwam daarmee een eind.

Reacties

De verengelsing van de oorspronkelijk Afrikaanstalige universiteiten is al jaren aan de gang. Immers, het regerende ANC – nu bij monde van haar minister voor Hoger Onderwijs, de communist Blade Nzimande, is van oordeel dat onderricht enkel in het Afrikaans een vorm van racisme is, en dat Engels de overheersende taal van het land is. Volgens hem moeten alle onderwijsinstellingen het Engels gebruiken zodat ze voor iedereen toegankelijk zijn. Recentelijk was er nog zijn verzet tegen Academia, een instelling opgericht door de vakbond Solidariteit die zich inzet voor de minderheden in het land, en die in 2020 een volwaardige operationele universiteit moet zijn met het Afrikaans als voertaal. Van zijn kant verdedigde rector De Villiers zijn aanvankelijke beslissing met het argument dat 55 procent van de studenten in Stellenbosch Engelstalig is en slechts 32 procent het Afrikaans als moedertaal gebruikt. Hij werd daarin gesteund door een handtekeningenactie onder zijn personeel, die 226 namen achter zich kreeg. Ook hier klonken de klassieke argumenten, dat door het gebruik van het Engels de universiteit meer open zou staan voor iedereen zonder sociaal onderscheid en zonder onderscheid van cultuur of taal, alsook voor buitenlandse studenten.

Er kwam ook tegenwind van Solidariteit en de FW De Klerkstichting, terwijl de bekende – en destijds dissidente – dichter Breyten Breytenbach sprak van een opportunistische en domme beslissing. Uiteraard viel het niet in de smaak van de vereniging Adam Tas, die zich inzet voor het behoud van het Afrikaans als medium in Stellenbosch. En in een persverklaring midden november merkte Pieter Mulder, leider van het Vrijheidsfront Plus, de Afrikanernationalistische partij, terecht op dat met 6,8 miljoen sprekers het Afrikaans de derde belangrijkste taal van het land is, na Zoeloe en Xhosa, en het de meerderheidstaal is in de provincies West-Kaap (waar Stellenbosch ligt) en Noord-Kaap. Tevens zijn twee van de drie universiteiten in die West-Kaap (waaronder de Universiteit van Kaapstad) reeds Engels. Mulder vroeg zich dan ook af: zijn twee puur Afrikaanstalige campussen op een totaal van meer dan dertig universiteiten of instellingen op dat niveau in het ganse land teveel gevraagd?

Reiziger