“De ergste crisis in de geschiedenis van de mensheid”

Ben Bernanke, van 2006 tot 2014 gouverneur van de Amerikaanse Centrale Bank, heeft in 2008 vermeden dat een vastgoedcrisis en financiële crisis uitdraaide op een nooit geziene economische ramp. Erger dan de Grote Depressie van 1929. Dat blijkt duidelijk uit de memoires van Bernanke die net verschenen zijn. Zijn kalmte en kennis van de economische geschiedenis hebben de wereldeconomie gered.

2015-52_02_Beurs (Medium)Eind 2007 merkt Ben Bernanke al dat de Amerikaanse economie met ernstige problemen kampt. Tal van Amerikanen met een laag inkomen – sommigen hebben zelfs geen vast inkomen – hebben een huis gekocht en hebben steeds meer problemen om de hypotheek af te betalen. De Amerikaanse banken die deze hypothecaire kredieten hebben toegestaan worden nerveus. Ook al omdat het risico op wanbetaling is doorverkocht naar andere financiële instellingen, tot in Europa toe. Het wantrouwen in de financiële sector is groot. Banken durven het niet meer aan geld aan elkaar uit te lenen. Ook consumenten die een lening willen aangaan, krijgen dat krediet niet. En de investeringskredieten voor bedrijven drogen eveneens op. Een financiële crisis is in wording, maar Bernanke heeft nog niet door dat dit zal uitdraaien op een wereldwijde Grote Recessie. Hij overweegt al eind 2007 de rentevoeten te verlagen en zo consumptie, leningen en investeringen goedkoper en interessanter te maken. Maar hij doet het niet. Te vroeg, denken de Amerikaanse centrale bankiers van de Federal Reserve (Fed).

In 2008 barst de bom, met op 15 september het faillissement van de zakenbank Lehman Brothers. Dat leidt tot een wereldwijde financiële crisis die onder andere de Fortis Bank ten onder doet gaan. Bernanke schrijft in zijn memoires The Courage to Act dat hij op dat moment vermeden heeft dat zich een ernstiger scenario zou voordoen dan de Grote Depressie van 1929, die zoals bekend mee oorzaak was van de opkomst van het nationaalsocialisme. Bernanke, een kenner van economische geschiedenis en vooral van de geschiedenis van de Grote Depressie, schrijft letterlijk dat de recente financiële crisis “de ergste was in de geschiedenis van de mensheid”. Op een bepaald moment dacht hij dat er een dag zou komen dat de economie zoals we die nu kennen niet meer zou bestaan.

Dat het ergste werd vermeden, heeft alles te maken met het kalme optreden (“de incarnatie van de kalmte”, zei president Obama toen hij het over Bernanke had) van de centrale bankier. Bernanke geeft zeer ‘sec’ een overzicht van de maatregelen die noodzakelijkerwijze genomen moesten worden. De enige fout die hij naar eigen zeggen heeft gemaakt, was dat hij de intrestvoeten niet snel genoeg heeft doen dalen. Hij heeft ze langzaam verlaagd naar nul procent, om de economie aan te zwengelen: sparen werd niet meer interessant, dus moesten de mensen het geld wel laten rollen. Ook lenen werd door de lage rente zeer aantrekkelijk. Samen met het programma van Quantitative Easing (QE), schuldpapier opkopen, wat neerkomt op het drukken van geld door de centrale bank, raakte de Amerikaanse economie er uiteindelijk bovenop.

De grote verdienste van Bernanke? Niet zozeer de maatregelen die hij genomen heeft, wel de manier waarop hij het hoofd wist te bieden aan critici. Ter rechterzijde waarschuwde men dat dit monetair beleid zou leiden tot inflatie en een ineenstorting van de dollar. Vooral de Republikeinen – nochtans de partij van Bernanke – waren woedend. De centrale bankier is in zijn memoires zeer kritisch voor zijn geestesgenoten die er, volgens hem, steeds meer oubollige economische ideeën op nahouden, zoals het verdedigen van de goudstandaard. Maar Bernanke liet zich niet beïnvloeden door de Amerikaanse rechterzijde. Al evenmin had de linkerzijde vat op hem. Aan die kant van het politieke spectrum luidde de kritiek dat Bernanke vooral cadeaus gaf aan de rijken in Wall Street. Hij trok er zich niets van aan, ook al had hij het moeilijk toen de toplui van AIG, een verzekeraar die met overheidsgeld gered was, zichzelf een bonus uitbetaalden.

Opvallend in de memoires: de crisis breekt uit op het moment dat de campagne voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2008 volop bezig is. Maar de crisis heeft amper invloed op de campagne. Ja, de Republikeinse kandidaat John McCain stopte zijn campagne even om naar Washington terug te keren en naar zijn zeggen “de aanpak van de crisis van nabij te volgen”. Eigenlijk zat McCain in de hoofdstad gewoon te niksen.

Angélique Vanderstraeten

Ben Bernanke, The Courage to Act. A memoir of a Crisis and Its Aftermath, Norton & Co, 2015, 610 bladzijden, 30 euro