IS niet de oorzaak van het probleem, wel hét symptoom dat aantoont dat in het Midden-Oosten heel wat dingen grondig fout zitten. Net op dit laatste de focus leggen, is onontbeerlijk om die griezels succesvol te bestrijden. Verschillende onderzoekers hebben de vinger op de wonde gelegd, alleen vinden ze in het Witte Huis geen klankbord. Een klimaat van groeiend isolationisme in de VS dreigt ervoor te zorgen dat de chaos in de regio wel eens heel lang kan aanslepen.

Stel u voor dat de VS vlak na de aanval op Pearl Harbor zouden besloten hebben de oorlog enkel te verklaren aan… de SS. Zij zijn de climax van het kwaad en bezondigen zich aan genocide. Op hen komt de aandacht te liggen, niet op de Jappen of de modale Duitse soldaat. Klinkt onzinnig, niet? Toch is het zoiets dat zich vandaag afspeelt in de strijd tegen IS. Die vergelijking, voor alle duidelijkheid, komt niet van uw dienaar, wel van onderzoeker Ken Pollack, die ze enkele weken geleden in The Wall Street Journal toelichtte. IS, benadrukt hij, is niet de oorzaak van het kwaad, maar wel erg symptomatisch voor de vele dingen die in het Midden-Oosten fout lopen.

Failed state

Waren er momenten in de geschiedenis dat men het Midden-Oosten als een rustige regio kon bestempelen? Mogelijk, maar ze waren schaars. Toch lijkt de onrust de voorbije jaren een ongezien hoogtepunt te hebben bereikt. Een courante verklaring voor de chaos is de manier waarop Sykes en Picot destijds de landsgrenzen door het gebied trokken. Het klopt dat die arbitraire aanpak weinig heilzaam is gebleken, toch raakt men volgens menig analist hiermee niet de kern van de zaak.

Na de Tweede Wereldoorlog heeft zich in de Arabische wereld een nieuwe staatkundige orde gevormd. De landen verwierven hun onafhankelijkheid en bouwden een eigen staatsstructuur uit, al dan niet met een seculiere inslag. Dat er olie in de bodem zat kon een troef zijn, alleen werd deze niet afdoende uitgespeeld. Men verkreeg economieën die op een te grote olie-afhankelijkheid steunden en te weinig jobs creëerden voor een sterk groeiende bevolking. Er werd wel welvaart gegenereerd, maar dan vooral voor een (corrupte) elite. Socio-culturele verhoudingen die hun oorsprong vonden in de tijden van Europese- of Osmaanse kolonisatie bleven gehandhaafd, wat precies mogelijk was door de mix van oliedollars en een autocratisch bestel.

Gedurende enkele decennia bleven deze verschillende politieke modellen overeind, maar in de jaren negentig groeide een ongenoegen dat verschillende vormen aannam. Geweld werd niet geschuwd en religie was niet zelden de driver. “Het belangrijkste probleem van het Midden-Oosten is het falen van de naoorlogse staatskundige modellen van de regio”, liet een Amerikaans diplomaat kort geleden in de marge optekenen. “Steeds meer gingen ze op een soort vacuüm lijken dat ruimte verleende aan protestbewegingen allerhande. Dat leidde tot conflicten die niet alleen een eigen dynamiek kregen, maar ook nog eens besmettelijk bleken.” Het is in die context dat men IS moet situeren. Niet als een losstaand gegeven. “De voorbije jaren slaagden IS, Al-Qaida en aanverwanten erin hun macht te vergroten in precies staten die met een burgeroorlog kampten: Syrië, Jemen, Mali, Somalië, Egypte en Irak. Je merkt ook dat deze conflicten een destabiliserende invloed hebben op landen als Jordanië, Libanon of nog Saoedi-Arabië en Koeweit.”

Dat brengt ons bij de essentie van de stelling van Ken Pollack. “Zelfs als de VS erin zouden slagen IS te ‘verslaan’ of ‘fors te verzwakken’, dan nog zouden de omstandigheden die hun opmars mogelijk hebben gemaakt aanwezig blijven. Bij een verdwijnen van IS zou hun plaats ingenomen worden door andere radicale groeperingen. De enige manier om het probleem te remediëren bestaat erin paal en perk te stellen aan deze interne onrusten en burgeroorlogen.”

Bosnisch voorbeeld

Het voorgaande is een belangrijke les voor de volgende Amerikaanse president. Er wordt Obama wel eens te weinig internationale dadenkracht verweten, en die kritiek komt van zowel links als rechts. Wellicht terecht, alleen zou het een vergissing zijn te geloven dat het met zijn opvolger zoveel anders wordt. De klok in de VS staat op isolationisme, was de boodschap van een opiniestuk van Gideon Rachman, chef-buitenland van de Financial Times. De presidentskandidaten Trump en Sanders zijn daar de meest expliciete voorbeelden van. Misschien is de kans dat net deze twee het Witte Huis niet halen groot, toch “zal de populariteit van hun campagnes een invloed op de mainstream kandidaten hebben, isolationisme inbegrepen.” Er is een steeds grotere consensus in de VS zich af te keren van globalisme, wat economische en militaire repercussies heeft, besluit hij.

Zou het anders kunnen? Tot op zekere hoogte wel. Uit onderzoek is gebleken dat zo’n 20% van de ongeveer 150 burgeroorlogen die sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog plaatsvonden door een onderhandelde oplossing beëindigd werden. Sinds 1991 verdubbelde dit aandeel zelfs. De details zouden ons te ver brengen, maar alvorens zo’n onderhandeling slaagkans heeft, moeten een aantal randvoorwaarden aanwezig zijn. En hier heb je dan weer een machtige speler nodig die de trekkersrol kan en wil spelen. Treffend voorbeeld was het einde van de oorlog in Bosnië waarbij de Amerikanen aan de stuurknuppel zaten. Inmiddels heeft Washington zich in Business Class genesteld.

m.