Vandaag opent in M – Museum Leuven de tentoonstelling ‘Hendrick de Clerck: spindoctor van Albrecht en Isabella’. De Clerck was hofschilder van de aartshertogen. Die hadden ambitieuze plannen. Ze schakelden de kunstenaar in als politiek propagandist.

2016-06_12_Hendrick De Clerck (Medium)Werk van de Brusselse kunstenaar Hendrick De Clerck (circa 1560-1630) is te vinden in de collecties van gerenommeerde musea. Toch is hij voor velen een illustere onbekende. De Clerck was bijna een tijdgenoot van Rubens (1577-1640), maar hij heeft helemaal niet de naam en de faam van de Antwerpse meester. Het hoogtepunt van zijn productie lag tussen 1594 en 1615. De Clerck schilderde grote religieuze doeken, hoofdzakelijk voor de kerken in en rond Brussel, en elegante mythologische taferelen. Dat was niet ongewoon. Ook zijn stijl is verre van uniek. Die sluit aan bij de mode van toen aan de Habsburgse hoven in Centraal-Europa, waarbij het keizerlijk hof in Praag de toon zette. Die kunstenaars schilderden op een gelikte manier gespierde jongemannen en sierlijke vrouwen met een bloemblanke huid, ranke godinnen en gladgepolijste goden. Ze hanteerden een glanzend kleurenpalet, en vooral de werken op klein formaat schitteren als juwelen.

Albrecht en Isabella

Hendrick de Clerck was geen vernieuwer en had niet de kwaliteiten van de echte grootmeesters. Waarom dan een tentoonstelling over die schilder? Het heeft minder met kunst te maken dan met de verhalen bij de werken en de context waarin ze ontstonden. In 1595 had de Spaanse koning Filips II zijn neef Albrecht van Oostenrijk aangesteld tot gouverneur-generaal van de Nederlanden. Bovendien mocht Albrecht huwen met Fillips’ lievelingsdochter Isabella. De aartshertogen namen hun intrek in het Coudenbergpaleis in Brussel. Toen De Clerck begon als hofschilder van Albrecht en Isabella, hadden die grootse plannen. Isabella hoopte ooit de Spaanse troon te bestijgen. Albrecht mikte op de keizerskroon van het Heilige Roomse Rijk en moest zich daartoe door een select clubje edellieden laten verkiezen. Om dit ambitieuze project te realiseren, moesten de aartshertogen zich een politiek correct imago aanmeten en tegelijk dienden ze aan hun hof een artistieke productie op poten te zetten die niet mocht onderdoen voor de concurrerende Europese hoven. Hendrick de Clerck was de geknipte kandidaat. In Brussel was hij de perfecte vertegenwoordiger van de modieuze, politieke schilderstijl die aan de Habsburgse hoven floreerde. De tentoonstelling illustreert dat met werken van andere hofschilders, zoals Bartholomeus Spranger (1546-1611), de meest prominente schilder aan het Praagse hof van Rudolf II, en Otto van Veen (1557-1629), leermeester van Rubens, hofschilder van Alexander Farnese en ook actief voor de aartshertogen.

Hoe heeft De Clerck bijgedragen aan de imagocampagne van Albrecht en Isabella? Zijn werken ogen op het eerste gezicht braaf en misschien wat saai. Maar in zijn mythologische taferelen heeft hij de verhalen aangepast en er op een subtiele manier politieke propaganda van gemaakt. Dat maakt het interessant. De Clerck voert Albrecht op als de nieuwe Apollo, de nieuwe zonnegod die in de Nederlanden is aangekomen. Isabella is zowel de wijze Minerva, de huwelijkse Juno als de kuise Diana. Al deze deugden passen in de campagnestrategie. In de religieuze werken ging De Clerck nog een stap verder; hij vergelijkt Isabella met Maria en Albrecht met Christus. De tentoonstelling ontrafelt hoe de schilderijen van De Clerck functioneerden in de ogen van het laat zestiende- en vroeg zeventiende-eeuwse publiek. Boeiend zijn de ontwerptekeningen van De Clerck voor de taferelen die werden opgevoerd tijdens de Blijde Intrede van Albrecht in Brussel in 1596. Ook dat was een propagandastoet voor de vorst.

Politiek en schilderkunst

Curator van de tentoonstelling in M – Museum Leuven is Katharina van Cauteren, die doctoreerde over Hendrick de Clerck. Van Cauteren is professor Beeldende Kunst aan de Antwerpse universiteit en ze waakt over de kunstwerken van The Phoebus Foundation, de stichting waar Fernand Huts van Katoen Natie zijn indrukwekkende kunstcollectie heeft ondergebracht. Huts financierde het vuistdikke (418 blz.) boek ‘Politiek en schilderkunst. Hendrick de Clerck en de keizerlijke ambities van de aartshertogen Albrecht en Isabella’, geschreven door Katharina van Cauteren en uitgegeven door Lannoo.

Zoals de tentoonstelling is dit niet enkel een boek over kunst, maar ook over politiek en macht. In een zwierige stijl schrijft Van Cauteren haar verhaal, dat rijkelijk en schitterend geïllustreerd is. Het boek kan dieper graven dan de tentoonstelling en rijkt nog meer sleutels aan van de toegangspoort tot de verdwenen wereld van de aartshertogen Albrecht en Isabella. De propagandakunst van De Clerck was bedoeld voor de elite, die de codes kende om de raadsels te doorgronden. Het ontcijferen van de soms complexe schilderijen-rebussen was zelfs voor de tijdgenoten van de Clerck toch nog een hele klus. Voor hedendaagse ogen is dat nog moeilijker. Van Cauteren legt de puzzelstukken samen. Ze vergelijkt de interpretaties van De Clerck met kunstwerken van zijn tijdgenoten, toetst die aan de originele antieke teksten en aan de contemporaine literatuur en beeldtaal. De auteur doet dat aan de hand van negen casestudies, zoals Het Midasoordeel (Rijksmuseum, Amsterdam), waar De Clerck Minerva (Isabella) samen met Apollo (Albrecht) centraal in de compositie plaatst, en Het oordeel van Paris (collectie van Fernand Huts), nog zo’n didactisch schilderij van De Clerck.

Contrareformatie

De Brusselse schilder heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de politieke promotiecampagne van de aartshertogen. Het heeft niet mogen baten. In 1612 lag hun droom aan scherven. Niet Isabella, maar Filips III werd Spaans koning. Niet Albrecht, maar diens broer Matthias kreeg de keizerskroon. De aartshertogen stortten zich dan op de contrareformatie. In Scherpenheuvel, niet toevallig in de buurt van de Oranjestad Diest, bouwden ze een bolwerk tegen het protestantisme, een heus ‘Jeruzalem van de Lage Landen’. Het altaarstuk De aanbidding der herders van De Clerck, uit de basiliek van het bedevaartsoord, is één van de zes schilderijen dat ter gelegenheid van de tentoonstelling is gerestaureerd.

Toen ze volop op de contrareformatie inzetten, konden de aartshertogen weinig meer aanvangen met de rebus-werken van De Clerck. Van dan af hadden ze Rubens nodig, die met zijn gigantische doeken in kerken de toeschouwers direct wist te raken, toeschouwers die onmiddellijk begrepen waarover het gaat. Rubens’ bravourestukken, in een imposante barokstijl, gingen de subtiele schilderijen van De Clerck voorgoed overschaduwen.

MMMV

Het boek Politiek en Schilderkunst is te koop in de boekhandel; Lannoo; 416 blz.; prijs: 125 euro. ISBN 978 9401 432 382

De tentoonstelling in Museum M in Leuven loopt van 11 februari tot 15 juni. Openingsuren: zie www.mleuven.be of tel.: 016 27 29 29 (woensdag gesloten)