Zaterdagavond Belgische tijd was er ‘breaking news’ op de Amerikaanse media. Opperrechter Scalia was in zijn slaap overleden tijdens een reis in Texas. Wie was die man? En waarom is zijn overlijden belangrijk nieuws in de Verenigde Staten?

2016-07_13_Het Amerikaanse Hooggerechtshof (Medium)Antonin Scalia was rechter bij het Amerikaans Hooggerechtshof, een instelling die een vergelijkbare rol heeft als het Belgisch Grondwettelijk Hof, of het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Hooggerechtshof behandelt hoofdzakelijk beroepen tegen uitspraken van federale rechtbanken en statelijke rechtbanken, en dan meer specifiek wanneer die uitspraken te maken hebben met de toepassing van federale wetten. Anders dan bij ons, mogen gewone rechtbanken wetten toetsen aan de grondwet.

In de Verenigde Staten is er, zowel bij de bevolking als bij politici, een zeer groot respect voor de grondwet. Daarom wordt de keuze voor een opperrechter ook met nodige belangstelling gevolgd. Het Hof geeft vaak een beslissend oordeel over zaken die de Amerikaanse samenleving grondig verdelen zoals het toestaan van de doodstraf, de wapendracht, homorechten of het recht op abortus.

Het is dus van belang de ideologische overtuiging van een rechter te kennen, vooraleer hij of zij wordt aangesteld. Antonin Scalia werd algemeen beschouwd als een conservatief; hij werd in de jaren tachtig benoemd door Ronald Reagan. In totaal zijn er negen rechters. De verdeling, tot voor het overlijden van Scalia, was dat er vier rechters zijn die tot het progressieve kamp worden gerekend en vijf rechters die behoren tot het conservatieve kamp. De rechters zijn uiteraard vrij om hun opinie te vormen, ook als zij daardoor een standpunt innemen van de andere strekking.

Anders dan het Belgische Grondwettelijk hof, heeft het Amerikaanse Hooggerechtshof de techniek van “dissenting opinions”. Dat wil zeggen dat als een rechter het niet eens is met de beslissing van de meerderheid, hij een afwijkende mening publiceert in het arrest. Hierdoor is het mogelijk de opinie van een specifieke rechter in een zaak te kennen.

Rechter Scalia paste doorgaans een strenge interpretatie toe. Hij keek naar de grondwet zoals de opstellers dat voor ogen hadden. Anders gezegd, hij ging niet mee in een dynamische of hedendaagse interpretatie van de grondwet. Zijn opvatting was ook dat er een aantal rechten zijn in de grondwet die boven de politieke besluitvorming staan. Zo vond hij dat de doodstraf in overeenstemming was met de grondwet. De doodstraf afschaffen mocht geen onderwerp zijn van debat omdat dat ingaat tegen de bedoeling van de opstellers van de grondwet. Wel mogelijk is een debat over hoe de doodstraf moet worden toegepast.

Nu rechter Scalia is overleden, moet er een vervanger worden gezocht. In principe wordt een rechter benoemd door de president en bevestigd door de Senaat. De rechters worden voor het leven benoemd. Deze situatie is zeer interessant, want de Democraat Barack Obama kan een progressieve rechter benoemen en daarmee de ideologische balans in het gerechtshof laten overslaan naar de progressieve zijde. Het enige obstakel is dat het moet worden bevestigd door de Senaat, die wordt gedomineerd door de Republikeinen.

In deze belangrijke benoemingsstrijd schuilt het venijn. Barack Obama zal proberen koste wat het kost een progressieve, rechter te laten aanstellen, zodat hij meer kans heeft dat zijn juridische nalatenschap, zoals strengere milieuwetten of strengere wapenwetgeving, de toetsing van het Hof zal doorstaan.

De Republikeinen daarentegen zullen proberen de benoeming over het presidentschap van Obama te tillen, zodat een mogelijk Republikeinse president een kandidaat kan voordragen. Maar als de volgende president eveneens een Democraat zal zijn, is die tegenwerking voor niets geweest.

JM