“Ik kan de geuren van Klein-Azië tot in Centraal-Europa ruiken”, verwoordde de Turkse president Erdogan het enkele jaren geleden in een interview in Die Zeit. Hij eiste toen ook van alles. Dezer dagen laat hij zijn fijnbesnorde premier Davutoglu Europa, of wat daar nog van rest, de les spellen.

Denkt Merkel met haar zoveelste omstreden solo-slim met Turkse steun de terugval van haar CDU in de deelstaatverkiezingen van volgende week zondag te kunnen keren? Haar partij verliest er volgens de recentste peilingen zo’n kwart van haar kiezers. In ons land lijkt de N-VA van de Turkse dictaten een speerpunt te maken in een tussentijdse campagne. En weer zal het bingo zijn, want ook links moet volgen in de kritiek. Vier dagen voor de top snoerde de Turkse regering immers de mond van de grootste oppositiekrant, Zaman.

Turkije wil via een bedenkelijk ruilsysteem economische migranten tegenhouden (en overnemen van Griekenland) als de EU een even groot aantal Syrische erkende politieke vluchtelingen met vliegtuigen ophaalt, en de Turken zeven miljard euro toestopt voor die “geste”, naast soepeler visa en een toetreding tot de EU. De one-for-one swap van Merkel en de Turken heeft een paar voordelen, maar vooral veel donkere kantjes.

De deal zou de golf van honderdduizenden (vooral economische) vluchtelingen die via Griekenland en de Balkanroute richting Noord-Europa stromen, afremmen of stoppen, en het verdienmodel van de mensensmokkelaars kapotmaken, zei de Nederlandse premier Rutte (VVD)..

Vragen

Tot daar de mogelijke voordelen. Stoppen die de illegale economische migratie? Sommigen zeggen nu al dat de routes zich gewoon zullen verleggen. Naar meer noordelijke routes in Oost-Europa, of via Egypte, Albanië en Tunesië naar Italië, signaleert The Telegraph, die zich baseert op EU-bronnen. In Griekenland komen in deze wintertijden 30.000 tot 50.000 nieuwkomers per maand toe. De nieuwe overeenkomst zou dat maar met een derde verminderen. Zo’n 362.000 Syriërs vroegen het voorbije jaar asiel aan in Europa. Dat was maar 29 procent van het totaal.

Valt de kostprijs mee? De Turken eisten eerst 3 miljard euro, een bedrag dat maandag in de loop van de dag opliep naar 7 miljard euro.

Hoe zal de instroom in Europa worden verdeeld? Het is duidelijk dat de nieuwkomers maar één doel hebben: in de trechter duiken, verder noordwaarts richting Duitsland, Zweden, Groot-Brittannië, Nederland en België. Krijgt Merkel dat anders geregeld?

Alvast de Hongaarse premier Viktor Orban liet weten het spel niet mee te spelen. Ook Denemarken twijfelt. Oostenrijk (8,5 miljoen inwoners) wees vorig weekend al de verdeling van migranten af, omdat het “al genoeg” deed in de migratiecrisis (90.000 asielverzoeken in 2015,  verhoudingsgewijs het dubbele van België). Cameron wil niet meer migranten om zijn kansen om het Brexit-referendum te winnen gaaf te houden. En er zullen er nog volgen.

Is het akkoord al rond? Volgens de Nederlandse premier Rutte “zijn we er nog niet”. De details moeten nog worden uitgewerkt, maar het principeakkoord is wel “zeer kansrijk”. Eind volgende week staat het onderwerp opnieuw op de agenda van de EU. Dan zijn ook de Duitse deelstaatverkiezingen achter de rug en weten we meer over de positie van Merkel. We zullen zien.

Belgische reacties

En hoe zit dat bij ons? Premier Michel beklemtoonde dat Turkije “zeer ver verwijderd is van het lidmaatschap”. In de slotverklaring heet het enkel dat de Europese leiders met Davutoglu “gepraat” hebben over de situatie van de media, lees: de actie tegen de krant Zaman. Dat is voor Michel onvoldoende. “De persvrijheid gaan we niet uitverkopen.”

Regeringspartij N-VA ging naar de kern van de zaak. Ondervoorzitter Sander Loones zei dat “de arrogantie van Merkel blijft verbazen. Alles wat Turkije vraagt, aanvaardt ze klakkeloos. Haar beleid heeft ervoor gezorgd dat we vandaag in de problemen zitten.” Van een toetreding van Turkije tot de EU kan volgens hem geen sprake zijn. “Nooit zal een regering waarvan N-VA deel uitmaakt, goedkeuren dat Turkije lid wordt van de Europese Unie. Nooit”, stelden Loones en zijn collega Mark Demesmaeker. “Wie de trekken van een autocratie vertoont, verdient geen perspectief op toetreding.”

De liberalen zijn al evenmin enthousiast. Ook EP-lid Hilde Vautmans vindt dat Turkije niet klaar is voor toetreding tot de EU. Dat klinkt al iets anders dan wat de grote leider Guy Verhofstadt daar enkele jaren geleden nog over zei, toen hij met luid getoeter de toetreding van Turkije verdedigde, “als een soort ideologische Rode Khmer, die tabula rasa wil maken met het verleden”, schreef Mia Doornaert toen in De Standaard. Vorige zondag jammerde Verhofstadt dat “Europa kan overlijden”. Toch blijft hij één van de weinigen die Merkels aanpak “moreel juist” blijft noemen en blijft dromen van een afdwingbare spreiding over alle EU-landen. Alsof een Europese grenswacht dat in de hand heeft. Men kan iemand ergens neerpoten, maar hoe zorg je er dan voor dat die in een Europa zonder binnengrenzen blijft waar hij wordt gedropt?

Van de socialisten en Groen/Ecolo hoeft Michel ook al niet veel steun te verwachten, zeker niet na het harde optreden tegen de oppositie. “Europa zoals we dat vandaag kennen zal tegen pakweg mei niet meer bestaan”, zei sp.a-voorzitter John Crombez maandag in Terzake.

Alleen Groen toonde zich bij monde van Kamerlid Wouter de Vriendt en Europees Parlementslid Bart Staes “voorstander van een deal tussen Turkije en Europa over de Syrische vluchtelingen”.

Commentatoren

Nog een woordje over een paar krantencommentaren. Is Turkije klaar voor de EU? “Minder dan ooit… Zelfs als bufferstaat tegen de radicale islam in het Midden-Oosten is Turkije vandaag twijfelachtig. Zo snel is het land van president Erdogan aan het islamiseren. Zo snel vervelt het tot een dictatuur”, aldus Jan Segers in Het Laatste Nieuws. Zo’n groot land integreer je niet als ging het om Hongarije of Estland. Segers wijst ook naar tal van andere twistappels (Cyprus, de Koerden, de Armeense genocide) en naar de betekenis van de demografische revolutie in Turkije. Over dertig jaar zullen er 20 miljoen meer Turken zijn dan Duitsers.

De Tijd vond dat de EU-top ontaardde in paniekvoetbal, terwijl Turkije de prijs maar bleef opdrijven. De orkestraties van Merkel maakten de chaos en improvisatie compleet. “Ankara weet dat Europa de Turken nodig heeft, en laat Europa dus naar zijn pijpen dansen”, schreef Kris van Haver.

Besluit

Het blijft afwachten wat Merkel te wachten staat bij de deelstaatverkiezingen. Dat ziet er niet goed uit. In Rheinland-Pfalz wordt SPD met 35 procent iets groter dan CDU, in Baden-Württemberg (28,5 procent) zou de achterstand op de daar populaire Groenen nog vergroten, in Saksen-Anhalt zou CDU nog mogen rekenen op 29 procent van de stemmen. En dan moet je weten dat CDU bij de vorige verkiezingen voor de Bondstag in september 2013 landelijk 41,5 procent haalde. In landelijke peilingen van INSA valt CDU terug naar 32,5 procent.

Of de rechtse AfD, landelijk gepeild op 11,7, het beter doet dan verwacht, valt af te wachten. Eén ding staat vast: CDU verliest een kwart van haar stemmen, terwijl de conservatievere CSU, die al kritisch reageerde op het Turkse plan van Merkel,  in Beieren blijft pieken op 46 procent. Binnen CSU is Merkels lamp vandaag al uitgebrand. Binnen CDU binnenkort ook?

Zolang Merkel en “haar” Europa niet inzetten op de enige echte oplossing van de vluchtelingencrisis (massale investeringen in vluchtelingenkampen in de buurlanden) valt ook het geraamte van de EU de komende maanden nog verder in knoken uiteen.

Anja Pieters