Op zondag 7 december 1941 happen de “beminde gelovigen” even naar adem. Op de kansel wordt een brief van kardinaal Van Roey voorgelezen met de droge mededeling dat de koning-krijgsgevangene hertrouwd is met Lilian Baels.

Het kerkelijk huwelijk is al maanden oud maar Lilian heeft zojuist vernomen dat ze zwanger is, en bij ontstentenis van een burgerlijk huwelijk wordt het kind officieel een bastaard. Koningin-moeder Elisabeth probeert nog een huwelijk te verhinderen en Leopold aarzelt. De kardinaal heeft zijn brief al klaar, maar op 4 december krijgt hij het verzoek die niet te verspreiden. Een nacht met Lilian later is de koning weer van mening veranderd, en op zaterdag 6 december trouwt het koppel dan toch in het paleis. Na afloop van de plechtigheid stelt Leopold zijn vrouw voor aan de prinsen Boudewijn (11) en Albert (7) die verrast maar positief reageren. De 14-jarige dochter Joséphine-Charlotte is op reis met tante Marie-José (kroonprinses van Italië en zuster van Leopold) en het meisje is zwaar gechoqueerd als ze het nieuws verneemt.

Prinses, geen koningin

Leopold geeft zijn vrouw de titel van “princesse de Réthy” naar het koninklijk domein dat in 1972 door de provincie Antwerpen gekocht wordt. Theoretisch is er geen bezwaar dat Lilian de titel koningin krijgt, maar “de lustige weduwnaar” vermoedt terecht dat het land dit niet zal slikken. Hij bepaalt tevens dat de kinderen uit dit tweede huwelijk geen rechten op de troon hebben; al is daar grondwettelijk geen bezwaar tegen. In Londen slikt de regering in ballingschap eens, want er hoort een ministeriële handtekening naast de titel van Lilian. Maar de regering hoopt nog altijd op een hernieuwd contact met Leopold en zwijgt dus. Na de oorlog barst de discussie los of die titel een opstapje is van de Oostendse naar de koninginnentitel op het moment dat de gemoederen gekalmeerd zijn en de koning weer regeert.

Lilian Baels heeft veel contacten met de Oostenrijks-Hongaarse adel en ze kent het lot van gravin Sophie Chotek, die in 1914 met haar man, kroonprins Franz Ferdinand, in Sarajevo vermoord werd. In tegenstelling tot Lilian heeft Sophie een adellijke stamboom die even oud is als die van de Habsburgers maar toch moet ze ook morganatisch trouwen. Lilian is verstandig genoeg om niet de hoogste titel te eisen. Trouwens, ze heeft een andere erfzonde. Voor een groot deel van de Walen is ze onmiddellijk “la flamande” en bijgevolg een minderwaardig persoon. Op dit punt laat haar intuïtie haar in de steek. De rest van haar leven identificeert ze zich hartstochtelijk met la francofonie, waardoor “la haute société” haar nog meer als een parvenue beschouwt. Volgens Evrard Raskin spreekt grootmaarschalk Amaury prins de Mérode haar bij de terugkeer uit ballingschap in Zwitserland altijd opzettelijk aan als “Altesse” en niet als “Altesse Royale”, zodat hij moet opstappen.

Het goede leven

Het huwelijk veroorzaakt in het land verhitte conversaties en doet het wereldnieuws even naar de achtergrond verdwijnen. Amper een paar uur na de plechtigheid vallen de Japanners Pearl Harbor aan, en drie dagen later verklaart Hitler de oorlog aan de VS. Niet dat men daar in Laken veel van merkt. Er wordt goed gegeten en gedronken, gegolfd en gezwommen. En er wordt gereisd naar binnen- en buitenland. In hun boek “Leopold III, de Koning, het Land, de Oorlog” besteden Velaers en Van Goethem vijfhonderd pagina’s aan de informele politieke activiteiten van Leopold tijdens de bezetting, met natuurlijk het fameuze onderhoud met Hitler als hoogtepunt. Dat geeft de foute indruk dat de koning druk bezig is, terwijl hij zich in realiteit vooral amuseert. Een bron die hem persoonlijk kende, zei me dat hij helemaal geen harde werker was, politieke onderwerpen vlug vervelend vond en een hekel had aan nota’s die langer waren dan één pagina. Lilian heeft inmiddels haar handen vol. Na de geboorte van haar zoon Alexander in juli 1942 mogen Boudewijn en Albert eindelijk het domein van Ciergnon verlaten waar ze tot dan verblijven. Lilian heeft een gegoede maar toch normale burgerlijke opvoeding gekregen, dus creëert ze een echte familie. De prinsen adoreren hun nieuwe “maman” die voor hen allerlei activiteiten organiseert, die hen zoveel dichter bij hun vroeger afwezige en afstandelijke vader brengt.

Gelijkheid voor de Vlamingen

Na de geallieerde invasie in Normandië in juni 1944 wordt de hele koninklijke familie naar Duitsland gedeporteerd. Lilian organiseert het verblijf. Niemand heeft een kamer voor zich alleen, maar voor de rest zijn er geen problemen. De familie kan zelfs de radio-uitzendingen van het NIR-INR beluisteren en weet dus goed dat de positie van Leopold in het bevrijde land begint te wankelen, al doet de koning bij zijn bevrijding in het Oostenrijkse Strobl alsof hij uit de hemel valt. De koningskwestie begint met zijn berucht politiek testament, dat vrij vlug bekend is. Dat kan alleen uit de pen komen van een wereldvreemde en zelfs idealistische heer zonder gevoel voor politiek en zonder voeling met de realiteit. Hij wil de uit Londen teruggekeerde regering alleen erkennen als de ministers braaf op hun knieën zitten en hun excuses aanbieden voor hun gedrag in 1940. Hij heeft gelijk maar vergeet dat die regering als overwinnaar verschijnt. Hij denkt nog altijd dat het land terug kan naar een voorbijgestreefde neutraliteit, terwijl iedereen onder de Amerikaanse en Britse paraplu wil schuilen. En hij pleegt een onvergeeflijke misdaad wanneer hij eist dat het naoorlogse België stopt met “de ongelijkheden en onmiskenbare onrechtvaardigheden die de Vlamingen hadden ondergaan”. Daarenboven moet “Brussel een taalkundig en bicultureel uitstralingscentrum” zijn. De koning trapt keihard na aan het adres van de vele franskiljons in Vlaanderen: “een egoïstische en bekrompen leidende minderheid” die weigert Nederlands te spreken. La Belgique gelooft de ogen niet, want de koning is flamingant geworden en dat in een land waar het tot de geplogenheden behoort dat de linkse naoorlogse regeringen vijftien Franstalige en vier Nederlandstalige ministers tellen. Jammer genoeg voegt Leopold niet de daad bij het woord in zijn eigen familie, want hij staat toe dat Lilian zoontje Alexander en later de dochters Marie-Christine en Esmeralda uitsluitend in het Frans opvoedt.

De koningskwestie: waarom?

Over de gebeurtenissen tijdens de koningskwestie zijn bibliotheken volgeschreven; zij het met weinig aandacht voor het waarom. De socialistische partij wordt gedomineerd door eentalige Walen maar ze aanvaardt wel de vrijemarkteconomie. Ze is bang van de communisten en daarom maakt ze van de troonsafstand van Leopold het schijnheilig bewijs van links zijn. De liberale logebroeders van de socialisten worden geleid door Vlamingen hatende Brusselaars, die alles wat Nederlands is willen vernietigen en die Leopold zijn gelijkheidsdenken kwalijk nemen. Bij de CVP-PSC zitten slimme koppen. Ze stellen zich achter de koning om de Vlaams-nationale en de collaborateursstemmen (of die van hun familieleden) binnen te rijven. Ze hebben uitgerekend dat veel meer mensen koningsgezind dan CVP-gezind zijn. Ze hopen op die manier eindelijk de in 1918 verloren volstrekte meerderheid te behalen en eindelijk overheidsgeld naar het christelijk middelbaar onderwijs te sluizen dat achteruitboert omdat het niet gratis is. Leopold wordt een speelbal in de handen van politieke haaien.

Jan Neckers
(vervolg en slot komende week)