Onlangs werd het staatshoofd van het Verenigd Koninkrijk, en nog veel meer, 90 jaar. Gemeenlijk noemt men haar Elizabeth II, maar daar gaan de Schotten niet mee akkoord. In Schotland is ze de eerste koningin die Elizabeth heet.

De twee vorsten

Volgens niet al te royalistisch gezinde Britse politici heeft de “Queen” een bijzonder talent. Ze is er al die tijd in geslaagd zich nooit te laten betrappen op één beklijvende zin. Ze is een symbool en dat volstaat. Het Verenigd Koninkrijk telt immers twee vorsten, “the monarch” (dus de koningin) en “the elected monarch” (de eerste minister). Alleen de eerste is permanent en alleen de tweede heeft – zij het tijdelijk – effectieve macht. De “Prime Minister” is hoofd van het leger en stelt ministers aan en ontslaat ze. Hij of zij stuurt ook het staatshoofd. “May I advise your Majesty” betekent “Gelieve dit of dat te doen of niet te doen”. Margaret Thatcher “adviseerde” Elizabeth dat het een slecht idee was de invitatie van Gorbatsjov te aanvaarden om een staatsbezoek te brengen aan de Sovjet-Unie; het land dat keizer Nikolaas en zijn familie liet vermoorden omdat volle neef George V (grootvader van Elizabeth) de Britse regering vroeg de onttroonde Romanovs niet toe te laten. Thatcher wou liever zelf gaan, dus moest Elizabeth thuisblijven. “May I strongly advise Your Majesty” is dan weer codetaal  voor “U hebt een paar uur om te gehoorzamen of anders…”. Tony Blair gebruikte de uitdrukking toen Elizabeth niet onmiddellijk huichelachtig rouwde voor een gewezen schoondochter wier bloed ze kon drinken. Elizabeth gehoorzaamde keurig en hield een schijnheilige toespraak over “a very special person” die op het ogenblik van haar dood een sletterige verhouding had met de zoon van de gewezen wapenhandelaar Fayed.

Het wereldrijk

Elizabeth was niet voorbestemd koningin te worden. Ze was 11 toen vader Bertie (George VI) na de troonsafstand van broer David (Edward VIII) onverwachts de toon besteeg. De stotterende koning was geen groot licht en zijn twee dochters Elizabeth en Margaret waren het evenmin. De koning vroeg de huisonderwijzeres het de meisjes niet te moeilijk te maken. De onderwijzeres gaf de toekomstige koningin zelfs tot haar 18de les. Elizabeth heeft dus zelfs geen opleiding middelbaar onderwijs. Maar ze is wel opgevoed met een wereldkaart die de oudere lezers zich nog herinneren. Een vierde van het aardoppervlakte was rood gekleurd; de kleur van het grootste imperium dat de wereld ooit heeft gekend. Haar vader was niet alleen koning, maar ook keizer van Indië; een cadeautje van eerste minister Disraeli aan koningin Victoria die huiverde bij het idee dat ze ooit protocollair een half trapje lager zou staan dan haar eigen dochter die kroonprinses was van het Duitse keizerrijk. Dus werd Brits-Indië (nu India, Pakistan, Bangladesh en Birma) 70 jaar een keizerrijk. Toen Elizabeth haar vader opvolgde in februari 1952 bestond Brits-Indië niet meer, maar ze werd wel het staatshoofd van het VK, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, 60 % van Afrika plus nog veel klein grut. Met de dekolonisatie verdween het grootste Empire aller tijden, maar de Britten schudden The Commonwealth (het Gemenebest) uit de mouw en nog altijd is Elizabeth de voorzitter van die losse en toch populaire organisatie. Eén van de 53 leden is zelfs Mozambique, waar nooit een Brit een voet zette.

Meer dan een symbool

Alleen maar door zo lang op de troon te zitten, is Elizabeth de stut onder het Gemenebest. Bij haar vele staatsbezoeken aan die onafhankelijke ex-kolonies, zie je altijd een (meestal zwarte) dictator glimmend van trots naast de koningin staan. Haar vroegere legitimiteit straalt af op de nieuwe machthebber. Kinderen moeten niet met een vlagje in de handen opgevorderd worden. Overal verwelkomen enorme mensenmenigtes Elizabeth enthousiast hoewel de meeste mensen nog niet geboren waren toen ze nog het staatshoofd van de kolonie was. Bij de meeste Europese monarchieën is abdicatie geleidelijk een traditie geworden, maar niet in het Verenigd Koninkrijk. Volgens huidige Europese normen is het bijna tijd voor prins William. Maar ondanks haar hoge leeftijd en dankzij een ijzeren gezondheid denkt Elizabeth er niet aan met een traditie te breken die eist dat de vorst tot zijn laatste dag regeert. Haar bestaan is één van de grote redenen dat de naties die bevolkt zijn met afstammelingen van Britten zoals Canada, Australië en Nieuw-Zeeland haar nog altijd als staatshoofd erkennen. Vele republikeinse referenda en de komst van instromers zonder Britse achtergrond in die landen zijn er niet in geslaagd de banden met de Queen te verbreken. Nog altijd stelt zij officieel gouverneurs-generaal aan (altijd autochtonen in de gewezen dominions). Elizabeth is niet meer dan een symbool, maar wel eentje met veel economische gevolgen voor het moederland. Al die vroegere kolonies gebruiken het Engels als eerste of gezamenlijke taal, sturen hun beste krachten voor stages en soms voor een definitief verblijf naar het Verenigd Koninkrijk, investeren kapitalen in het land  en blijven naties waar Brits kapitaal gemakkelijk toegang heeft. Nog altijd is Londen een beetje de hoofdstad van al die landen. Het is niet zeker dat die sterke economische en culturele banden onder koning Charles III, of koning William V, zullen blijven bestaan.

Onderkoelde Britse humor

Onder het symbool zit natuurlijk een mens die een vertegenwoordiger is van haar vooroorlogse generatie: plichtsbewust, hard werkend, met de stiff upper lip die onder alle omstandigheden geen emotie toont. De enige traan die ze in het openbaar liet, was toen ze afscheid nam van het koninklijk jacht Brittania dat door de regering-Blair bij het schroot werd gezet. Ze heeft wel degelijk een ruggengraat. De belangrijkste beslissing uit haar leven nam ze zelf, en haar vader en haar moeder slaagden er niet in haar te doen buigen. Ze werd als tiener verliefd op een verarmde Griekse prins die als kleuter het land verliet maar die door zijn oom Louis Mountbatten (tot 1914 Von Battenberg) in de Royal Navy werd geloodst. Philip was verre familie (beider grootouders waren neef en nicht) met een paar nadelen: een schizofrene moeder en vier zusters die met Duitsers trouwden. Voor Elizabeth was hij het en geen ander. Philip en Elizabeth trouwden in 1947 (zonder Duitse familie). In het verarmde en gebombardeerde land waar de rantsoenbonnetjes eerst in 1954 volledig verdwenen, was het huwelijk een opsteker die bewees dat het leven zijn rechten hernam. Elizabeth is als koningin nog altijd het hoofd van de anglicaanse kerk en ze is diepchristelijk, wat van veel van haar voorgangers niet kan gezegd worden. Ze is echter niet fanatiek. Zus Margaret wou in 1953 trouwen met een gescheiden man en botste op het veto van de toenmalige politici en de hele schijnheilige Britse elite; niet op een onverbiddelijk neen van haar zuster. Iedereen die Elizabeth kent, zegt dat ze privé over een dosis onderkoelde humor beschikt. De wereld leerde die kennen toen ze in een hilarisch filmpje voor de Olympische Spelen in Londen in 2012 alleen het zinnetje “Good evening mister Bond” zei en zich vervolgens door 007 – Daniel Craig – liet vergezellen om met een (gefingeerde) parachutesprong in het Olympisch Stadion te arriveren. Ter gelegenheid van haar 90ste verjaardag bekeek ze in een BBC-special familiefilmpjes met zoon Charles: volledig ontspannen en met een air van “a job well done”. Bibliotheken staan vol boeken over haar en haar familie. Geen enkel boek is zo levensecht als de speelfilms The King’s Speech en The Queen, met een onvergetelijke Helen Mirren, die door Elizabeth werd geridderd.

Jan Neckers