2016-29_03-MAD-Erdo (Medium)Dat de poging tot staatsgreep in Turkije binnen uren op een sisser uitliep, maakt het gebeuren er niet minder interessant op. Want als veel gezegd kan worden over de waaromvraag, is het vooral interessant na te gaan welke gevolgen deze geanimeerde uren teweeg zullen brengen voor de Turkse republiek. Wordt dit de ultieme consolidatie van ‘Sultan Erdogan’? En welke gevolgen heeft dit voor de regio, te beginnen met de strijd tegen IS? Enkele eerste beschouwingen bij een bewogen weekend.

Intussen is duidelijk dat waar Godfried van Bouillon op 15 juli 1099 in slaagde, de Turkse coupplegers diezelfde dag vele jaren later faalden. Deus lo vult, scandeerden de kruisvaders toen ze Jeruzalem innamen. Maar eenzelfde geluk viel hun collega’s in Constantinopel, excuseer Istanbul, afgelopen vrijdag niet te beurt. De bruggen over de Bosporus werden afgesloten (zij het slechts in één richting), er vloog een straaljager of twee over, waarna de coup in de kiem gesmoord werd. Veel inkt zal nog vloeien over de gebeurtenissen, toch kunnen er nu al enkele belangrijke vaststellingen gedaan worden. Laat ons beginnen met een snuif cynisme.

Portret van Ataturk

Het eerste openbare optreden van Erdogan, eerst via een iPhone, vervolgens op iets wat een geïmproviseerde persconferentie was, gebeurde onder het portret van… Kemal Ataturk. Dit overstijgt het stadium van de ironie, want het grote werk van de Turkse president sinds zijn prille dagen in de politiek is net het ondergraven van het seculiere cement dat kemalisme in de funderingen van de Republiek goot. Alle middelen zijn goed om zijn land in een islamitische richting te duwen, en dan krijg je dit. Het was bovendien een opvallende vaststelling dat de massa’s die hem driftig bejubelden haast uitsluitend uit mannen bestonden. Vaak heren met snorren, stelt het scherpe oog van een analist van Foreign Policy vast. Futiel is dit niet, want het is een gebruik dat seculiere Turken de snor volledig afzweren. Er werd kwistig “Allahu ekber” geschreeuwd, lokale variant van “Allah akbar”, gevolgd door de Sjahada, de islamitische geloofsgetuigenis.

Maar misschien wel het meest cynische was de manier waarop westerse leiders (sic) de couppoging veroordeelden in naam van de “democratie”. Er bestaan ettelijke standaarden om het democratisch gehalte van een land te beoordelen. En op zowat elk mogelijke parameter verloor Turkije onder Erdogan terrein, vaak op een schrijnende manier. De voorbije jaren leverden een heuse inflatie aan rapporten op die deze regressie hekelen, maar voor Obama, Merkel en co is Erdogan op het moment van deze omwenteling een heuse apostel van de democratie.

Boris Johnson

Van Erdogan zijn ontelbare quotes verzameld en vaak vallen ze op door hun tegenstrijdigheid. De ene keer ziet hij een verenigbaarheid van islamitische en democratische waarden, op een ander moment weer niet. “Voor ons, islamisten, is democratie als een tram. Wanneer we ons doel hebben bereikt, stappen we af”, zei hij ooit. Tja.

En toch nog iets dat we u niet mogen onthouden. Naar aanleiding van de polemiek rond de Duitser Jan Böhmermann die zich beledigend had uitgedrukt aan het adres van de Turkse numero uno, organiseerde het Brits conservatieve weekblad The Spectator in mei een ‘beledig Erdogan’-wedstrijd. Van alle inzendingen ging één limerick met de prijs aan de haal: “Er was een jongeman uit Ankara / Die was een vermaarde rukker / Tot hij zijn sperma spoot / Met de hulp van een geit / Maar hij stopte niet eens om haar te bedanken”, einde citaat. De auteur is ene Boris Johnson, toen nog ‘gewoon’ ex-burgemeester van Londen, inmiddels… Brits minister van Buitenlandse Zaken. Johnson, in een vorig leven hoofdredacteur van diezelfde Spectator, is zelf langs vaderszijde de achterkleinzoon van een Turks journalist die het tot minister schopte in de woelige jaren tussen het einde van WOI en de Turkse republiek. Hij werd in 1922 door steniging vermoord. De 1.000 pond die Johnson met de wedstrijd verdiende, zijn, naar eigen zeggen, bestemd voor een goed doel.

‘De klop’

De Turkse republiek kan niet begrepen worden zonder de maatschappelijke rol die het leger er speelt. Ataturk was een militair met een puike staat van dienst tijdens WOI, en doorheen hun geschiedenis wierpen de strijdkrachten zich op als behoeders van het seculiere karakter van het land. Bij bedreiging zou moeten worden ingegrepen, wat de voorbije eeuw enkele keren gebeurde, democratie was hier geen punt. Toen dit voor het laatst (succesvol) gebeurde in 1980, deden zich taferelen voor die de vergelijking met afgelopen vrijdag nauwelijks kunnen doorstaan. Om drie uur ‘s nachts begon de operatie, om exact 3u59 werd op de radio een verklaring voorgelezen en om 5u30 kreeg de toenmalige eerste minister zijn ‘klop’ op de deur. En bij het krieken van de dag was de operatie succesvol afgerond. Dit staat haaks op het geknoei van vorige weekend, waar trouwens ook een traditie van bestaat. Want als men het heeft over de geslaagde pogingen, moet men ook de mislukkingen in rekening brengen.

Wat er ook van zij, deze editie faalde, waarna zich de obligate waaromvraag stelt. Op zo’n momenten staat het zonder meer chique te zwaaien met ‘Techniek van de staatsgreep’ van Curzio Malaparte, waarvan in 1931 de originele Italiaanse versie verscheen (Tecnica del colpo di Stato). Een staatsgreep is in elk land mogelijk, was zijn waarschuwing, “zelfs in het politiek rustige en goed bestuurde Nederland”, waarna enkele vuistregels volgen over hoe men er een succes van kan maken. Zijn mening over de Turkse evenementen zullen we nooit kennen, maar eigentijdse kenners bogen zich vrij snel over de vraag waar het fout liep. Het probleem lag hem niet bij de militaire kracht van de coupplegers, meent Naunihal Singh, een academicus met vele publicaties over het onderwerp op zijn actief. Wel faalden ze door de perceptie niet te voeden dat hun initiatief ging slagen. Eigen aan coupplegers is dat ze na afloop geen verdeeld land willen aantreffen, wat zich in terughoudendheid vertaalt. De enkele honderden doden die vielen zijn een gruwelijke tol, maar een peulschil van wat zou gebeurd zijn bij een totale escalatie. Op dergelijke momenten heb je voor- en tegenstanders, maar de grote massa is grijs en in te pikken door beide kampen. Vandaar dat belang van perceptie. En zo zijn er vele regels. Degene die je wil omverwerpen, moet eerst gedood of ontvoerd worden. Zorg er ook voor dat de tegenstander slechts met vertraging in actie kan schieten. Terzijde, het is geen toeval dat in Saoedi-Arabië de luchtmachtbasissen zich allemaal op veilige afstand van hoofdstad Riaad bevinden. Zonder meer is dit gefundenes Fressen voor deskundigen, maar de gevolgen zijn er voor iedereen. Erdogan komt hier sterker uit. En wat we in het verleden zagen, zal zich voortzetten. Een alerte twitteraar, overigens iemand die in het dagelijkse leven als financieel directeur verbonden is aan een vooraanstaande Nederlandse Universiteit, had het over een snelle coup gericht tegen een trage coup. Geef hem eens ongelijk?

Tijd voor actie

Er is nog één punt dat aparte aandacht verdient. Welke gevolgen heeft dit allemaal op buitenlands vlak? En zeker op het conflict tegen IS? Toen vrijdagavond het nieuws van de coup Damascus bereikte, ontketende dat spontaan vreugdevuur. Ook in andere door de regering gecontroleerde steden deden zich soortgelijke taferelen voor. De relatie Assad-Erdogan is nu eenmaal wat ze is. Sinds het Syrische conflict van start ging, verweet de Syrische leider ‘Sultan Erdogan’ in niet mis te verstane bewoording IS te steunen. Genuanceerdere stemmen hebben het over een “dubbelzinnige houding” van Ankara, maar snor zit het allerminst. Wat worden nu de repercussies van de interne Turkse ontwikkelingen op dit conflict?

Toen de strubbelingen hun hoogtepunt bereikten, werd het even spannend rond de luchtmachtbasis van Incirlik. In tegenstelling tot wat soms gezegd wordt, is dat geen NAVO-basis, wel een Turkse die door de NAVO gebruikt mag worden. Letterlijk werd de stroom er afgesneden en het hele Turkse luchtruim voor militaire vluchten gesloten (het aandeel van de luchtmacht in de coup was proportioneel groot). Knap vervelend voor de Amerikanen die van daar missies tegen IS vliegen. Even begonnen de Turken zelfs te dreigen tegen de VS. Ze moesten die predikant Gülen, overigens een man waar iemand als Johan Leman goede contacten mee onderhoudt, maar eens uitleveren. Uiteindelijk bekoelden de dingen en zondagavond werd de basis terug operationeel. Het incident onderstreept wel de kwetsbaarheid van de operatie tegen IS. Experts menen dat vier dagen zonder Incirlik de hele campagne behoorlijk zou verstoren (vliegdekschepen kunnen slechts een deel van de werklast opvangen). Los van dergelijke operationele aangelegenheden, blijft de vraag wat de weerslag van dit nieuwe Turkije met een versterkte Erdogan op het IS-gebeuren zal betekenen; een vreselijk pertinente vraag.

En dan is er nog de PKK. “Dit is het gedroomde moment voor zowel IS als de PKK om actie te ondernemen”, liet een Turks academicus (voor alle duidelijkheid: niet meer actief in eigen land) optekenen. “Want de Turkse strijdkrachten bevinden zich op een historisch zwak moment.” Wordt vervolgd…

Michaël Vandamme