Wat al maandenlang voorspeld werd, is uitgekomen. Niet alleen ging het ANC bij de lokale verkiezingen van 3 augustus in Zuid-Afrika achteruit, ze verloor ook de controle over drie belangrijke steden, waaronder de hoofdstad Pretoria. Jarenlange corruptieschandalen, een intern verdeelde partij en sociale problemen hebben de voormalige verzetsbeweging de das omgedaan.

Het is niet de eerste maal dat het ANC achteruitboert. Reeds in 2011 was er landelijk een achteruitgang van 2,9 procent t.o.v. 2006 (van 64,8 naar 61,9). Maar dit keer is de schade groter. Niet alleen viel de partij terug op 55,7 procent, het verlies van drie grote steden (Pretoria, Johannesburg en Nelson Mandelabaai, het vroegere Port Elisabeth) komt hard aan. De cijfers liegen er niet om: in  Johannesburg valt de partij van 58,8 procent (2011) op 45 procent terug, in Tshwane (Pretoria) van 56,2 op 41,5, in Nelson Mandelabaai van 52,1 op 41,5 en voor Kaapstad gaat het van 33 naar 24,5 procent. Alleen in eThekwini (Durban), in president Zuma’s thuisprovincie, kon het verlies tot 2 procent worden beperkt (nu nog 59,1 procent). Grote overwinnaar is oppositiepartij DA, de Democratische Alliantie, die haar resultaten in die grote steden (ook in Durban) met 4 tot 6 procent zag stijgen en op Durban na resultaten verkrijgt van 38 tot midden in de 40. Zelfs in Kaapstad waar de partij al de absolute meerderheid had (61,1 procent) kon ze dit getal nog optrekken tot 66,8.

Over de andere partijen valt minder te vertellen. De extreme EFF (Economische Vrijheidsvechters) van oud-ANC-boegbeeld Julius Malema haalt wisselende resultaten met een gemiddelde van zo’n 8,3 procent en een uitschieter in Malema’s thuisprovincie Limpopo van meer dan 16 procent. Inkatha, de Zoeloepartij van veteraan Buthelezi verbetert haar score iets na jaren achteruitgang (tot 4,7 procent) maar betekent enkel wat in provincie Kwazulu-Natal. En het blank-rechtse Vrijheidsfront Plus, dat een serieuze inspanning had gedaan, blijft door het strategisch stemmen van veel Afrikaners op de DA, ondanks wat vooruitgang, marginaal (landelijk 0,8 procent). Het kan zich troosten met de vijfde plaats op de ranglijst van goed tweehonderd deelnemende partijen.

ANC eruit

De soms flinke achteruitgang van de regeringspartij en de gestadige positieverbetering van de DA betekende echter niet dat de nog altijd grootste partij van het land zo maar van de troon kon worden gestoten. De diverse oppositiepartijen – DA op kop – begrepen dat enkel door samenwerking het ANC op een aantal plaatsen van de macht kon worden afgehouden. Belangrijk in dit opzicht was dan ook het akkoord dat vijf oppositiepartijen (waaronder de DA, Inkatha en VF+) midden augustus met mekaar afsloten. En hoewel de tweede voornaamste oppositiegroepering, Malema’s EFF, niet bereid was zich bij die overeenkomst aan te sluiten omdat ze de afstand tot de DA – die ze nog altijd als een “blanke” partij beschouwt – te groot vindt, liet ze wel weten eventueel DA-besturen te zullen gedogen zij het alleen om het ANC van de macht af te houden. Tevens stelde ze eisen zoals het volledig uitbannen van “Die Stem”, het vroegere volkslied, hoewel kan worden betwijfeld of de DA daar wakker zal van liggen. Resultaat: dankzij coalities kregen én Pretoria én Nelson Mandelabaai  een DA-burgemeester terwijl dezelfde partij ook de sjerp kon omgorden in Johannesburg dankzij gedoogsteun van het EFF en dit ondanks het feit dat in de goudstad het ANC toch nog altijd de grootste formatie was.

De prijs van de arrogantie

Al bij al heeft het ANC haar nederlaag volledig aan zichzelf te wijten. Uiteraard zijn er in de eerste plaats de talrijke corruptieschandalen waarin verschillende ANC-toplui, met president Zuma op kop, verwikkeld waren. Tekenend is dat de regeringspartij zelfs in Nkandla, de plaats van Zuma’s omstreden luxedomein, Inkatha bij de verkiezingen moest laten voorgaan. Maar volgens vele waarnemers is het een illusie te denken dat zonder Zuma het ANC geen spitsroeden had moeten lopen. Onder het publiek – waaronder vele traditionele ANC-kiezers – is de ontevredenheid immers groot. Weliswaar heeft het extreem koude weer tijdens de verkiezingsdag veel plattelanders (traditioneel ANC-kiezers) thuis gehouden. Maar vele andere zagen van stemmen af uit protest. Protest tegen de corruptie en zelfverrijking, tegen de onbekwaamheid van ANC-bestuurders,  tegen de interne twisten in de partij en tegen het doordrukken van minder populaire kandidaten op een aantal kieslijsten. Tevens blijft de onvrede groot omwille van de blijvend hoge werkloosheid en het gebrek aan diensten in vele zwarte gemeenschappen. Terwijl men merkt dat waar de Alliantie het bestuur in handen heeft er toch wat verandert. Voeg daaraan toe dat ook in Zuid-Afrika de verstedelijking toeneemt wat leidt tot een steeds grotere zwarte middenklasse. Het gevolg is dat steeds minder emotioneel wordt gestemd. En dat ook steeds meer zwarten voor de DA kiezen. Dat sinds mei vorig jaar de alliantie door een zwarte wordt geleid en op verschillende plaatsen zwarte kandidaten naar voren werden geschoven, heeft de partij blijkbaar geen windeieren opgeleverd. Het bracht er de Zuid-Afrikaanse journalist Leopold Scholtz zelfs toe te verklaren dat het de eerste keer is dat in het land niet zuiver etnisch werd gestemd. En dit, voegen we er aan toe, ondanks de zelfverzekerde verkiezingsspeeches van Zuma waarbij volgens de president God aan de zijde van het ANC stond en zijn pogingen om de kiezers tegen de blanke bevolking op te jutten met racistische uitspraken als “de zwarten kunnen niet door de nazaten van de apartheid worden geregeerd”, of nog erger, “de blanken zijn als een giftige slang die geboorte geven aan nog een slang”. Immers, aldus Scholtz, tot voor kort was de Democratische Alliantie de partij van de minderheden. Weinig blanken stemden voor het ANC en vele kleurlingen en Indiërs – ontgoocheld in de “bevrijders” – gingen zich meer en meer tot de grootste oppositiegroepering wenden. Daarentegen stemden de zwarten verkiezing na verkiezing ANC. Daarin blijkt een kentering te zijn gekomen.

Vraag is alleen of deze evolutie zich bij de nationale verkiezingen van 2019 zal doorzetten. Alleszins sprak Reuters van de grootste terugslag voor het ANC sinds ze in 1994 aan de macht kwam en van het verdwijnen van het feitelijke éénpartijstelsel. Maar of Zuma daaruit zijn conclusies zal trekken, valt sterk te betwijfelen.

Jan van Aerschot