2016-41_13_boek-de-verschrikkelijke-janmaat-mediumHans (Johannes) Janmaat overleed op 9 juni 2002. Zijn dood kreeg weinig aandacht. Nederland was nog steeds in de ban van de moord op Pim Fortuyn, enkele weken voordien. Slechts enkele tientallen mensen woonden de uitvaart bij van een man die twee decennia lang de schrik van de Nederlandse politiek (en enigszins de voorloper van Fortuyn) was geweest. Janmaat, boegbeeld van de Centrumpartij in Nederland, heeft nooit veel vrienden gehad. Als je het boek van Niemöller hebt gelezen, begrijp je waarom.

Het boek opent met het “congres” van de Centrumpartij in Kedichem in 1986. Een 70-tal partijaanhangers had zich daar verzameld in Hotel Cosmopolite, wanneer een legertje van honderden krakers en andere extreemlinks uitschot, gehelmd en met stokken, kwam aangestormd. Met militaire precisie en geheel volgens plan, werden de ramen van het hotel  ingegooid. Stenen en rookbommen vlogen de aanhangers van Janmaat vervolgens rond de oren. Grote ongerustheid bij de aanwezigen sloeg om in doodsangst toen één van de rookbommen in een gordijn bleef hangen en brand veroorzaakte. Paniekerig probeerden de congresgangers te ontsnappen langs de ramen van de eerste verdieping. Janmaat klom via aaneengeknoopte lakens naar beneden. Zijn secretaresse (en latere vrouw) poogde hetzelfde, maar ze maakte een zeer slechte val en raakte zwaargewond (met verlies van een been). De rest poogde, in het duister door de nabije velden ploeterend, zo snel mogelijk weg te geraken. Het hotel brandde helemaal af.

Onvrij Nederland

Het Vlaams Blok heeft ook flink wat onverdraagzaamheid meegemaakt in zijn bestaan. Maar wat Janmaat en zijn partijgenoten moesten ondergaan, omwille van hun antimigratiestandpunten, was toch van een andere orde. Vandaag kan Nederland gerust gelden als één van de meest tolerante landen wat het uiten van rechtse opinies betreft. Maar toen was het anders, heel anders. De geweldplegingen tegen de Centrumpartij waren zo systematisch dat die enkel nog in het geheim kon vergaderen. Overheid en politie deden zeer weinig om de partij te beschermen. Bestuursleden werden zelfs in hun eigen huis aangevallen. Wie bekend stond als militant van die partij liep een grote kans zijn werk te verliezen. De pers was uiterst waakzaam om zelfs maar de minste “verkeerde” uitspraak van een mandataris van de partij uit te vergroten, maar bleef oorverdovend stil bij het geweld van links tegen de Centrumpartij.

Dit is dan ook één van de meeste beklijvende indrukken na het lezen van het boek van Niemöller: hoe een representatieve politieke strekking helemaal kan doodgeknepen worden in een maatschappij die zich nochtans volstrekt democratisch blijft noemen. De vele en gevarieerde manieren waarop de kaderleden en mandatarissen van de Centrumpartij werden aangepakt, zorgde voor een dynamiek die uiteindelijk naar de ondergang zou leiden. De partij rekruteerde nauwelijks nog leden die de werking of het imago de partij konden versterken. Enkel zonderlingen en figuren uit de marge, die weinig te verliezen hadden, meldden zich aan voor de dienst. En zo kwam de partij van Janmaat in een vicieuze cirkel terecht waaruit ze zich nooit meer kon bevrijden.

Janmaat en Dillen

Het grote boegbeeld ging echter niet vrijuit in de neergang. Hans Janmaat had noch het karakter, noch de talenten om een succesvolle partij uit te bouwen. Terwijl ik het boek las, kon ik het niet laten zijn gedragingen steeds af te meten aan alles wat ik mij herinner van zijn tijdgenoot en collega Karel Dillen. Maar is dat geen oneerlijke vergelijking?

Toch niet helemaal. Beiden kregen tezelfdertijd dezelfde opdracht in de schoot geworpen: om een rechtse partij met potentieel grote aanhang uit te bouwen, en dit in rebellie tegen het gevestigde bestel van pers en politiek. De ene in de zuidelijke Nederlanden, de andere in de noordelijke Nederlanden. Het is waar dat Dillen daarbij een belangrijk voordeel had. De rekruteringsbasis in de Vlaamse Beweging zorgde voor een voortdurende instroom van nieuwe kaders, maar ook van voldoende stevige militanten, die korte metten maakten met elke poging van links om het Vlaams Blok met geweld te versmoren.

Daarnaast waren er ook heel veel kwalitatieve verschillen tussen de twee stuurmannen. Karel Dillen was de meest belezen man die ooit op Belgisch fluweel heeft gezeten, een bevlogen redenaar en een visionair die de hoogste geledingen van zijn partij bewust openstelde voor de jonge mensen aan wie hij later de leiding van zijn partij vrijwillig en zonder rancune zou overdragen. Janmaat was een intellectueel beperkt man, met weinig ideologische visie of inzicht, een zwakke en weinig charismatische spreker, een konkelaar die alle mogelijke concurrenten poogde uit te schakelen en die uiteindelijk zijn partij zou opofferen aan zijn achterdocht en de foute inschatting van zijn eigen bekwaamheden.

Behandeld als een monster

Het portret dat Niemöller schetst van Janmaat heeft dan ook niets van een hagiografie. Janmaat vertolkte een moedig en vooruitstrevend standpunt over de problemen die werden gecreëerd door de multiculturele samenleving. Hij was geen lafaard en kon soms zelfs gevat uit de hoek komen. Maar hij was geen groot man. Zijn persoonlijke gebreken komen in het boek dan ook ruimschoots aan bod.

Janmaat werd in 1982 verkozen in de Kamer. Maar reeds in 1984 werd hij door de Centrumpartij aan de deur gezet om redenen die vrijwel volledig met zijn karakter te maken hadden. De restanten zouden zich twee jaar later hervormen tot “Centrumpartij ’86”. Janmaat richtte dan maar de “Centrumdemocraten” op. In 1992 werd hij opnieuw verkozen, maar er ging niet veel meer uit van zijn partij, die uit weinig meer bestond dan hijzelf, zijn vrouw en haar zoon. In 1998 geraakte Janmaat niet meer herkozen.

Niemöller vermoedt dat hij toen al zijn geestelijke gezondheid aan het verliezen was. De dagelijkse pesterijen vanwege een samenleving die hem als een monster behandelde, begonnen hun tol te eisen. Ondanks al zijn tekortkomingen verdiende Janmaat niet de ongenadige haat en uitstoting die hij ontving van het land waarvan hij hield en dat hij wilde vrijwaren van de nadelen die verbonden zijn aan de ongebreidelde immigratie. Hopelijk kan Niemöllers boek het beeld dat Nederland heeft van “de verschrikkelijke Janmaat” wat bijstellen. Het is tevens zeer lezenswaardig voor elke politiek geïnteresseerde Vlaming. Niet dat boek ook maar enige aandacht kreeg in de Belgische pers. Voor een recensie in kwaliteitskranten De Standaard of De Morgen is het nog wachten…

Jurgen Ceder

Joost Niemöller, “De verschrikkelijke Janmaat – Nederland en de Centrumpartij”, Uitgeverij Van Praag, 424 blz., prijs 19,95 euro

ISBN 978 9049 0242 08