2016-41_13_boek-oekraine-mediumDe huidige staat Oekraïne (letterlijk: Grensland) is een immense vlakte met een sterk vertakt rivierenstelsel, een kust van meer dan 2.700 km lang en vruchtbare gronden met een grote opbrengst. De haast onverdedigbare grenzen hebben eeuwenlang krijgszuchtige volkeren en machtige buren aangetrokken. Door deze geografische ligging van het land was een staatkundige opbouw een schier onmogelijke opgave.

Toch kende het land in de vroege middeleeuwen een grote bloei. Kiew aan de Dnjepr was al een grote welvarende handelsstad toen Moskou nog een onooglijk boerengat was. Onder meer door Vikings gesticht, lag Kiew ongeveer in het centrum van de handelsroute die de noordelijke Hanzesteden met het Byzantijnse Rijk verbond. In 1240 werd de stad door Mongoolse steppehorden overrompeld, geplunderd en verdeeld. Na de Mongolen kwamen de Polen, Russen, Litouwers, Oostenrijkers en Tataren. Het koninkrijk Polen-Litouwen bijvoorbeeld beschouwde de Oekraïne als een aantrekkelijk wingewest. De eens vrije boeren werden tot lijfeigenen gedegradeerd en naar willekeur uitgebuit. In de 17de en de 18de eeuw kwamen de kozakken (geen apart volk, wel een eigen sociale groep) in opstand tegen de bestaande toestanden, maar ze werden door de Russische troepen van Peter de Grote in het begin van de 18de eeuw verslagen en onderworpen. Gedurende geruime tijd werd de Oekraïne Klein-Rusland genoemd en werden de inwoners als minderwaardig aan de Russen beschouwd en behandeld. Tsarina Catharina de Grote maakte in het midden van de 18de eeuw definitief komaf met het Oekraïense onafhankelijkheidsstreven. Ging het niet goedschiks dan maar kwaadschiks, luidde de boodschap. Tienduizenden Oekraïners vonden de dood of werden naar Siberische oorden verbannen.

Mazepa

Het boek Geschiedenis van Oekraïne werd geschreven door het bekende echtpaar Luc en Tina Pauwels. Momenteel is het koppel druk aan het pakken om hun verhuis vanuit het diepe zuiden van Frankrijk terug naar Vlaanderen voor te bereiden. Het boek is in de eerste plaats een geschiedenisboek waarin vooral het Oekraïense standpunt verwoord ligt. Wees echter gerust, lezer, het is een boeiend historisch verhaal dat u te lezen krijgt en geen propagandaschrift. Het boek bevat tal van illustraties en anekdotes. Tevens krijgen we voortreffelijk geschetste portretten van een aantal belangwekkende Oekraïense patriotten en nationalisten, zoals van de kozakkenhoofdmannen (hetman) Bogdan Chmelnitski en Ivan Mazepa. Alsook van de nationalisten Taras Sjewtsenko en Nikolay Kostomarow. Ook maakt het schrijversechtpaar korte metten met enkele hardnekkige mythen. Eén daarvan is de verhouding tussen Oekraïne en de Krim. Duidelijk wordt gesteld dat de Krim nooit deel uitmaakte van Oekraïne, mits uitzondering van enkele decennia ten tijde van de Sovjet-Unie.

Vanaf de 19de eeuw volgde er een intense russificatie van de Oekraïne. Op school en aan de universiteit van Charkow werden alle vakken in het Russisch gegeven. Een tijdlang mocht het Oekraïens nog onderwezen worden maar dan wel in het… Russisch. Dat doet denken aan ons eigen Vlaanderen waar in de meeste scholen tijdens de 19de eeuw het Nederlands in het Frans onderwezen werd. Personen die hoger op de sociale ladder wilden, dienden zich uitsluitend van het Frans te bedienen; in Oekraïne het Russisch.

Velen denken dat het Russisch en het Oekraïens gelijkaardige talen zijn. Fout. Tussen beide talen bestaan er 62 procent gemeenschappelijke woorden, maar dat is veel minder dan tussen bijvoorbeeld het Noors en het Zweeds, die 84 procent gemeenschappelijke woorden bezitten.

In het midden van de 19de eeuw werden in het oosten van de Oekraïne, de Donbasis, rijke steenkoolmijnen en ijzerertsvoorraden ontdekt. De boeren, verbonden aan hun land, wilden er niet gaan werken. Er werden dan Russische arbeiders naar dat dunbevolkte gebied gezonden. Na verloop van een paar decennia vormden die Russen een absolute meerderheid. Trouwens, dat geldt tevens voor de grote industriesteden in Oekraïne waar de Russen ofwel de meerderheid vormen of een grote minderheid. Vandaar de moeilijke situatie in het oosten van Oekraïne, dat sinds 24 augustus 1991 een onafhankelijk land is.

In hun besluit stellen beide auteurs dat de politieke toekomst van Oekraïne onzekerder dan ooit is. Voor een decentralisatie is het te laat; federalisme zou een oplossing kunnen bieden. Separatisme van de Donbasis is nog steeds beter dan een uitzichtloze oorlog.

Kortom, het boek biedt genoeg stof tot nadenken en discussie. Voor hun Franse uitgever – het Oekraïne-boek verscheen oorspronkelijk in het Frans – werken beiden tussen het inpakken door aan een boek over de Koerden. We kunnen enkel hopen dat ook dat boek in het Nederlands vertaald zal worden. Inmiddels kunnen we voorliggend boek warm aanbevelen.

Pieter Jan Verstraete

Luc en Tina Pauwels, Geschiedenis van Oekraïne. Soesterberg, Aspekt, 2016. Ill., 352 blz. gen., 19,95 euro. ISBN  978 94  6153 900 7