Right or Wrong

De hedendaagse cultuur is uitgemond in een soort van lelijkheids- en zieligheidssyndroom. Er is het aldoor centraal plaatsen van het slachtofferschap in de kunsten, zoals in literatuur en op schilderijen. Zieligheid als kwaliteit! Maar het gaat veel verder dan dat. Lelijkheid is aldoor aanwezig in de hedendaagse architectuur. Dat bewijst de discussie rond de verhuis van het Paleis van Westminster. Een filosofische mijmering onder het motto “zelfs de nostalgie is niet meer wat ze geweest is” (vrij naar Simone Signoret).

Het was de Nederlandse publicist-politicus Thierry Baudet die onlangs op sociale media opmerkte dat onze samenleving bijzonder lelijk geworden is. Het is een analyse die steeds meer cultuurpessimisten maken. Terecht kan opgemerkt worden dat over smaken altijd valt te twisten. Toch is de cultuur van de zieligheid en lelijkheid een debat waard, vindt ook het Britse magazine ‘Spiked Online’, dat aan de alarmbel trekt.

Het einde van de civilisatie

De socioloog Norbert Elias kwam in 1939 op de proppen met het standaardwerk ‘Über den Prozeß der Zivilisation’, in het Nederlands verschenen onder de titel ‘Het Civilisatieproces’. Elias analyseerde de periode 800 tot 1900 na Christus. Zijn conclusie was eenvoudig. Vanaf de middeleeuwen heeft de westerse samenleving een verregaand proces tot civilisatie ondergaan. Kenmerkend is dat omgangsvormen tussen mensen steeds beschaafder werden. Etiquetteregels werden een gezonken cultuurgoed en waren er niet enkel voor de gegoede bovenlaag. De lijst met voorbeelden is lang. De mens leerde om niet langer zijn gevoeg op straat te doen en gaandeweg leerde ook de sociale onderlaag om met mes en vork, in plaats van met de handen, te eten.

Met alle lelijkheid om ons heen kan de vraag gesteld worden of het civilisatieproces niet stilaan op zijn einde loopt en de slinger opnieuw de andere kant opgaat. Keert de vroegmoderne en onbeschaafde mens terug in het straatbeeld? Vooral dankzij de multiculturele samenleving zijn we opnieuw vertrouwd geraakt met zaken als kindhuwelijken, premoderne slachtingswijzen (van mens en dier), enz. Ook ziekten als tuberculose en syfilis zijn opnieuw aan een opmars bezig. Dat de onbeschaafde mens terugkeert, in onze samenleving, bewijst ook bijvoorbeeld het Tropisch Instituut in Antwerpen. Daar hangen in de toiletten opvoedkundige tekeningen om aan te geven dat een toiletborstel niet gebruikt dient te worden als kam of tandenborstel (dit is geen satire, voor alle duidelijkheid).

Afzichtelijke parlementen

Lelijkheid is ook alomtegenwoordig in de moderne architectuur, zo betoogt de cultuurpessimist. Neem nu het afzichtelijke Schotse Parlement dat sinds 2004 in gebruik is. Binnen staat lelijk meubilair dat lijkt te stammen uit de jaren zeventig. Nochtans beschikken de Schotten over een prachtig authentiek parlement, van eeuwen geleden. Dit wordt echter niet langer gebruikt. Te oud, niet modern genoeg…

In Londen woedt momenteel dan weer een debat rond de verhuis van The Palace of Westminster. Het prachtige gotische gebouw zal een ingrijpende renovatie ondergaan. Een project dat minstens zes jaar in beslag zal gaan nemen. Tijdelijk zullen de Kamers van het Parlement (House of Lords en House of Commons) moeten uitwijken naar een andere plek. Een architectenbureau is nu op de proppen gekomen met een geschift idee. Het parlement zal tijdelijk drijven op de rivier, The Thames. Het parlementsgebouw, op het water, zal vervaardigd worden uit glas en zal de vorm aannemen van een rups of worm. Conservatieve actiegroepen hebben meteen verzet aangetekend tegen de komst van het wangedrocht dat Londen zal gaan ontsieren. “Enkel een gebouw in klassieke bouwstijl mag getolereerd worden”, aldus de 24-jarige Conor K. Lynch, die als jonge architect met een eigen voorstel komt.

De kreupele mens

Naast de alomtegenwoordige drang naar lelijkheid en onbeschaafdheid, is ook zieligheid een kenmerk van de moderne cultuur geworden. Het bekende Tate Modern, het Londense museum voor hedendaagse kunst, heeft nu een hele etage gewijd aan wat zij bestempelt als ‘beklagenswaardige kunst’. Het klagen, zeuren en treuren komt centraal te staan en wordt in Tate Modern zowaar verheven tot een nobel doel in het leven. Cynischer en donkerder kan kunst niet worden. “Klagen is het nieuwe levensdoel geworden”, stelt het Britse ‘Spiked Online’ vast. In Tate Modern staat een tafel waarop iedere bezoeker al zijn klachten over het leven kan opschrijven. Klagen als zogenaamde kunstvorm!

In 1993 schreef Robert Hughes, volgens TIME-magazine destijds ’s werelds belangrijkste cultuurcriticus, het boek ‘Culture of Complaint’. In ‘De cultuur van het klagen’ stelde Hughes, meer dan twintig jaar geleden, dat onze samenleving ten onder gaat aan cultuurrelativisme. “Een dansende neger is verworden tot kunst, terwijl blanke Grote Namen als schrijver Dante en filosoof Plato moeten worden doodgezwegen”, aldus Hughes. Het herlezen van ‘Culture of Complaint’ bewijst hoezeer we twintig jaar later nog steeds de weg kwijt zijn. De cultuur van de lelijkheid en zieligheid is pas écht beklagenswaardig.

LvS