James Ensor, die Engelsman van geboorte was, heeft in het Verenigd Koninkrijk nooit de erkenning gekregen die hij verdiende. Dat de befaamde schilder geboren werd in Oostende en zowat gans zijn leven aan de Vlaamse zijde van de Noordzee bleef vertoeven, in plaats van op het Britse eiland, zit daar natuurlijk voor veel tussen. Onbekend maakt onbemind. Daar wil Luc Tuymans dringend verandering in brengen. De Vlaamse kunstenaar zet een omvangrijke Ensor-tentoonstelling op in de ‘Royal Academy of Arts’ te Londen.

Laten we, om te beginnen, even een deel van de stamboom toelichten. James Frederic Ensor studeerde voor ingenieur in Engeland en Duitsland. Zijn ouders waren beiden Brits. Maria Catherine Haegheman was van gegoede komaf en franskiljon. Zowel de naam Ensor als de naam Haegheman zijn onderhand, binnen het Belgische grondgebied, volledig verdwenen. In Brussel is er nog welgeteld één persoon die de familienaam Ensor draagt. De familie Haegheman bestaat enkel nog in Oostende. Dat laatste gegeven is niet toevallig. Het is namelijk in die stad aan zee dat James Sidney Edouard Ensor, op 13 april 1890, het levenslicht zag.

Brusselse schone kunsten

Ensor leefde het overgrote deel van zijn leven aan de Vlaamse kust. Toch was de hoofdstad bepalend voor zijn leven. Brussel, vandaag een grotendeels verloederd gewest van verwaande eurocraten en allochtone paupers, oefende lange tijd een grote aantrekkingskracht uit op intellectuelen en kunstenaars van over de hele wereld. De jonge James studeerde van 1877 tot 1880 aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten. Surrealisten als Paul Delvaux en René Magritte zouden er eveneens onderricht volgen. Ensor Jr. koos in zijn werken niet de eenzijdige kant van het surreële. In de eerste plaats was James Ensor vooral een expressionist.

Aanvankelijk werden de eerste werken van Ensor afgedaan als schandelijk en godslasterlijk. Gaandeweg won hij aanhang en kreeg binnen België de nodige erkenning. In 1929 benoemde koning Albert I Ensor tot baron. Zo’n vijf jaar later werd de schilder opgenomen in de Franse ‘Ordre national de la légion d’honneur’, zowat de hoogste decoratie die in Frankrijk te behalen valt. Zo populair en geliefd de surrealist-expressionist in België en Frankrijk was, zo onbekend was hij in Groot-Brittannië. Bijzonder wrang, voor iemand die afstamt van een Engelse vader.

Vlaming in Londen

Reden genoeg voor de Vlaamse kunstenaar Luc Tuymans om deze situatie recht te trekken. Volgens Tuymans is het een gotspe dat weinigen in Groot-Brittannië weten wie Ensor is, laat staan dat de eilandbewoners zijn werken kennen en waarderen. In de ‘Royal Academy of Arts’ opende vorige zaterdag de Ensor-tentoonstelling die Tuymans, samen met de Britse huiscurator van het museum, opzette. Succes is echter niet op voorhand verzekerd. In het verleden hebben al verschillende artistieke duizendpoten getracht om Ensor te laten doordringen tot het Britse publiek. Dit zette weinig zoden aan de dijk. “Britse verzamelaars hebben nooit naar Ensor gekeken, ook niet toen hij nog leefde. Hun blik was altijd gericht op de Verenigde Staten, niet op Europa”, lichtte Tuymans toe in zakenkrant De Tijd.

Als promotor voor de tentoonstelling selecteerde Tuymans zo’n zeventig werken van de expressionist. Schilderijen, etsen en tekeningen werden, veelal vanuit Vlaanderen, overgevlogen naar Londen. Het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen is zowat hofleverancier. Het overige deel van de tentoongestelde stukken is afkomstig uit privécollecties.

Onuitstaanbaar persoon

Volgens Tuymans stond Ensor bekend als erg tegendraads. “Hij was tegen de hypocrisie van de bourgeoisie. Non-conformistisch en sterk in zichzelf gekeerd.” Echter, zijn afkeer voor de bourgeoisie weerhield James Ensor er kennelijk niet van om – zoals aangehaald – hoge onderscheidingen in ontvangst te nemen. Via Tuymans leren we dat Ensor alles behalve een aangenaam persoon was. Gaandeweg, vanaf de late jaren twintig, raakte de schilder op het achterplan. Zijn populariteit was tanende. Een rancuneuze man die er genoegen in ging scheppen andere mensen te schofferen, was wat gaandeweg van de verver overbleef.

Net als zijn vader, die een zware alcoholist was, viel zoon James ten prooi aan depressies. Tijdens de Tweede Wereldoorlog besliste de schilder om niet naar het Verenigd Koninkrijk te vluchten. Hij bleef op post in zijn villa in Oostende. Ensor kwam in 1949 te overlijden. Hij stierf in eenzaamheid en liet geen kinderen na. Tenzij we zijn vele schilderwerken als ‘nageslacht’ beschouwen. James Ensor was de typische kunstenaar: onuitstaanbaar als mens, maar uiterst talentvol.

Nu het Britse pond laag staat, gaat u voor kerstinkopen misschien naar Londen. In één adem een beetje cultuur opsnuiven, is handig meegenomen. De tentoonstelling ‘James Ensor by Luc Tuymans’, loopt sedert afgelopen zaterdag en is te bezichtigen tot het einde van januari 2017 in de ‘Royal Academy of Arts’ in Londen.

LvS