In het spoor van het eeuwfeest Emile Verhaeren kan men heden in het Antwerpse AMVC virtueel inschepen voor een literaire tocht langs de Schelde. Vertrekken doen we, hoe kan het anders, in de haven van Antwerpen. De andere aanlegplaatsen zijn Sint-Amands, geboortedorp van Verhaeren, Gent en Doornik. De expo “Escaut! Escaut!” werkt stroomopwaarts naar een verrassend besluit toe.

Naast hun ligging hebben de genoemde plaatsen tevens gemeen dat ze midden de 19de eeuw de wereld een voortrekker der literaire vernieuwing schonken. In het geval van Antwerpen gaat het zelfs om twee schrijvers. Zonder twijfel is Nobelprijswinnaar en meester van het symbolisme Maurice Maeterlinck, geboren te Gent in 1862, samen met Verhaeren (1855) de meest in het oog springende naam. De tentoonstelling maakt zich sterk, om aangevuld met de auteurs Georges Rodenbach (1855 Doornik), Georges Eekhoud (1854 Antwerpen) en Max Elskamp (1862 Antwerpen), een generatie Scheldedichters te hebben ontdekt, die de literatuurfanaat beslist eens in een breder perspectief moet durven zien.

Beeldende kunst

De bezoeker krijgt ruim gelegenheid om zich met hulp van originele manuscripten, brieven, foto’s en enkele beeldige boekuitgaven een voorstelling te maken van wat deze auteurs betekend hebben voor de belletrie van hun tijd. Het belang van hun werk wordt onderstreept door de stijlvolle symbolistische illustraties van onder meer Henry van de Velde (1863-1957). Elskamp, niet toevallig een boezemvriend van Van de Velde, voorzag zijn uitgaven vaak zelf van een artistiek ontwerp. De band met de beeldende kunst, waarin dezelfde stijlvormen naar voren treden, is op deze literaire expo heel manifest. In het oog springt meteen het indringende portret dat vooraanstaand impressionist Théo van Rysselberghe (1862-1926) van zijn wapenbroeder Emile Verhaeren maakte. Verhaeren, Elskamp en Eekhoud treden ook driedimensionaal uit de verf in bustevorm. “Escaut! Escaut!” vormt best een mooi plaatje. Nochtans is het een raadsel waarom de begeleidende verhaallijn zo dun bleef.

Netwerk

Het biografische profiel van de vijf Scheldedichters krijgt in dit relaas slechts vorm door opsomming van enkele hoogtepunten. Gezien men in het AMVC op een welhaast onuitputtelijke bron van informatie kampeert, had hier veel meer ingezeten. Het netwerk van sociale en artistieke denkbeelden dat de auteurs bond, wordt wel vakkundig blootgelegd. Verhaeren en co schreven niet in een vacuüm. Vanaf hun prille jeugd zagen zij de vertrouwde wereld om hen heen verglijden naar een geïndustrialiseerde maatschappij, waarin de kleine man zijn morele houvast leek te verliezen. In de taal van de welgestelde milieus, waar ze zelf in opgroeiden, het Frans, namen ze vaak sociale standpunten in. De nieuwe tijden brachten nieuwe kunstvormen. Wie gehoord wilde worden, schreef niet alleen in de dominante cultuurtaal, maar hanteerde tevens de avant-gardistische pen. Dat deden ze alle vijf als geen ander. Enkel het flamingantisme leek de heren auteurs wat te verdelen. Terwijl Elskamp en Maeterlinck de Vlaamse Beweging verafschuwden, betreurde Eekhoud dat hij nooit in de Vlaamse taal kon dichten. Georges Rodenbach, die met de bekende roman “Bruges-la-Morte” (1892) zijn Vlaamse ziel leek bloot te geven, maar ook Verhaeren, werden in hun Parijse hoogdagen met diepe heimwee naar Vlaanderen geconfronteerd. Aangekomen aan de oorsprong van de Schelde kunnen we concluderen dat dik een halve eeuw geleden een heel straffe generatie schrijvers onze contreien, zij het niet in de taal van het volk, op de literaire wereldkaart zette.

“Escaut! Escaut!” is tot 29 januari 2017 te bezoeken in het AMVC, Minderbroederstraat 22 te Antwerpen.

Tom