001

Hoe werd in het ancien régime recht gesproken? Wat verstonden middeleeuwers onder rechtvaardigheid? De tentoonstelling ‘De kunst van het recht’ in het Brugse Groeningemuseum geeft de schitterend geïllustreerde antwoorden.

Aan de hand van een 120-tal stukken (schilderijen, beeldhouwwerken, glasramen, prenten, tekeningen en boeken) leidt de tentoonstelling door drie eeuwen rechtsgeschiedenis. Het is een boeiend overzicht van hoe kunstenaars zich van 1450 tot 1750 lieten inspireren door recht en gerechtigheid. Een twintigtal werken komt uit de Brugse collecties en is aangevuld met bruiklenen uit binnen- en buitenland.

Hemels oordeel

Vanaf de late middeleeuwen bouwde men in Vlaanderen en Brabant schitterende stadhuizen, waar in de schepenzalen ook recht werd gesproken. Kunstenaars verfraaiden die met moraliserende taferelen die de schepenen-rechters moesten aansporen hun taak gewetensvol uit te voeren. Het ultieme voorbeeld van rechtvaardige rechtspraak is het Laatste Oordeel en dat komt dan ook het meest voor in de schepenzalen. Het verband tussen goddelijke en aardse gerechtigheid is duidelijk te zien op mooie panelen uit Graz (1478), Maastricht (1477 of 1499) en Wesel (1493-1494). Ze zijn omringd door prachtige Laatste Oordelen uit Brugge van Jan Provoost (1525) voor de schepenkamer van het stadhuis en van Pieter Pourbus (1551) voor de vierschaar van het Brugse Vrije.

Inspirerende voorbeelden

Vanaf de vijftiende eeuw sieren ook andere gerechtigheidtaferelen de zalen van de rechtsprekende instellingen. Bijbelse en profane bronnen leveren heel wat inspirerende voorbeelden. De meest populaire ‘exempla iustitiae’ zijn het Salomonsoordeel (onder meer door Frans I Floris in 1547) en het verhaal van de kuise Suzanne. De expo toont een interessante reeks van 13 gravures van Willem Isaacszoon van Swanenburg uit 1606, de ‘Thronus Iustitiae’, die bekende en minder bekende exempelen bevat. Een voorbeeld van hoe rechters zich niet mogen gedragen, is afgebeeld op een doek van Pieter Pieters (1610) en een gravure (1630) van Paulus Pontius naar Rubens. Het gaat over ‘De wraak van Tomyris’, de wraakzuchtige koningin van de Massageten uit de ‘Geschiedenislessen’ van Herodotus.

Van dezelfde Griekse historiograaf kennen we het verhaal van de Perzische koning Cambyses die Sisamnes, één van zijn opperrechters die zich had laten omkopen, tot een gruwelijke straf veroordeelde: de corrupte rechter werd levend gevild en met zijn huid werd de rechterstoel van zijn opvolger en zoon bekleed. In 1498, op het hoogtepunt van zijn carrière, schilderde Gerard David in opdracht van de Brugse schepenen zijn ‘Oordeel van Camyses’ (zie afbeelding). Dit paneel uit de Groeningecollectie is een topstuk van de Vlaamse Gemeenschap en het pronkstuk van de tentoonstelling. Een aantal andere werken in dezelfde zaal illustreren dat dit afschrikwekkende verhaal tot in de zestiende en zeventiende eeuw meermaals is afgebeeld op schilderijen en prenten.

Gerechtigheid in de praktijk

In de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd was er nog geen sprake was van de scheiding der machten en dus ook niet van een onafhankelijke rechterlijke macht. Het gewoonterecht was van toepassing, met lokale regels en procedures. Vanaf de late middeleeuwen bestudeerde men aan de universiteiten het Romeinse en kerkelijke recht en dit ‘geleerde’ recht zou langzaam doorsijpelen in de praktijk. Advocaten, procureurs en gerechtsdeurwaarders deden hun intreden. Voor hogere juridische functies werd een universitair diploma vereist en vanaf 1530 lieten vorsten het gewoonterecht optekenen.

De tentoongestelde glasramen, tekeningen en prenten laten zien dat met deze evolutie het machtsmisbruik en de corruptie niet van de baan waren: oneerlijke en pleitzieke advocaten op gravures van Philips Galle (ca. 1597), een bedrieglijke rechter op een prent van Dürer (1521-28), een omkoopbare rechter op gebrandschilderd glas (1525)…

De expo besteedt enkele kabinetten aan de geschiedenis van de rechtspraak in Brugge en terecht ook aan Joos de Damhouder, een zestiende-eeuws Brugs jurist die met zijn boeken over het strafrecht en de procesgang in burgerlijke zaken internationale faam verwierf. Op het einde van de tentoonstelling wacht een kabinet met strenge vonnissen en bloederige folteringen en terechtstellingen. Als epiloog is er een zoektocht naar de oorsprong van het beeld van Justitia als vrouw met zwaard en weegschaal, een beeld dat we nog steeds kennen. Lucas I Cranach, Dürer, Maerten de Vos en anderen wijzen de weg.

MMMV

‘De kunst van het recht. Drie eeuwen gerechtigheid in beeld’, tot 5 februari, Groeningemuseum, Brugge, www.visitbruges.be