Honderd jaar geleden werd Grigori Raspoetin vermoord. Hij staat bekend als een liederlijke schurk die een wereldrijk in de ondergang stortte, maar daar is weinig van aan.

Een dynamisch land

Nog altijd wordt Raspoetin voorgesteld als de sinistere macht achter de Russische troon die Rusland en de Romanovdynastie naar een ramp leidde. In realiteit probeerde hij zonder succes de ineenstorting van het regime te vermijden.

De Siberische boerenzoon is op zijn achtste jaar beroemd in zijn omgeving, omdat hij tijdens een ziekte een visioen van Onze-Lieve-Vrouw krijgt. Weldra heeft hij de reputatie uitzonderlijk te zijn: een persoon die kan genezen, waarzeggen en… paarden kan kalmeren. Raspoetin is geen priester, geen monnik, maar een boer, die zijn land bewerkt. Hij trouwt en krijgt drie kinderen. Als zwervende lekenpreker (ook in de VS een bekend verschijnsel) maakt hij veel indruk op zijn tijdgenoten. Provinciaals is hij evenmin. Hij maakt een pelgrimstocht tot in Griekenland en later bezoekt hij Jeruzalem. In 1904 verschijnt hij voor het eerst in de Russische hoofdstad, Sint-Petersburg. De communistische propaganda stelt het keizerrijk voor als een volslagen achterlijk land waar een geterroriseerde bevolking onder de knoet leeft. In werkelijkheid maakt Rusland een reusachtige sprong voorwaarts, met dank aan Frans en Belgisch kapitaal dat de industrialisering bevordert. Die opmars is een van de oorzaken van de oorlog in 1914, omdat de Duitse politieke en militaire leiders vrezen dat Rusland hen binnen een paar jaar kan overvleugelen. Veel geld gaat op korte tijd naar onderwijs; aan de vooravond van de oorlog kan 70 procent van de Russische mannen lezen en schrijven. Die nieuwe dynamische maatschappij doet het met een onaangepast politiek systeem: een autocratie. De keizer (niet de “tsaar”, want die staat protocollair een trede lager) is door God uitverkoren en bezit theoretisch alle macht. Nicolaas II is een voorbeeldige echtgenoot en vader van vier dochters. In augustus 1904 wordt zijn zoon geboren, die via zijn moeder (een kleindochter van koningin Victoria) hemofilie erft, een bloedziekte: lange tijd een staatsgeheim. Nicolaas is gespeend van alle politiek inzicht. Hij stort zijn land in een desastreuze oorlog met Japan. Een vreedzame betoging voor zijn paleis (hij is afwezig) eindigt in een bloedbad. Nikolaas moet tegen heug en meug een parlement met beperkte bevoegdheden en een grote mate van vrijheid van meningsuiting en pers toestaan. Raspoetin ondervindt het aan den lijve wanneer hij later in het parlement en in de pers door het slijk gesleurd wordt.

De genezer met gezond verstand

Inmiddels wordt hij een beroemdheid in de salons van Sint-Petersburg, waar de dames over zijn magnetisme praten. Eind 1904 verschijnt hij voor de eerste keer bij het vorstelijk gezin. De keizerin, een Duitse met een hekel aan de Russische adel, heeft zwakke zenuwen. Ze lijdt vreselijk onder de onmacht van de artsen die de troonopvolger niet kunnen helpen. Men voorspelt dat die geen 30 jaar zal worden en misschien nooit zal regeren. Rusland werd lang geregeerd door keizerinnen, maar keizer Paul schrapte uit haat tegenover zijn moeder, Katharina de Grote, de vrouwelijke opvolging. De Romanovs volgen die bekrompen logica. Vrij laat denkt Nicolaas aan een mogelijke grondwetswijziging ten voordele van zijn oudste dochter, Olga. De oorlog verhindert dat. In 1907 doet de wanhopige keizerin bij een bloeding van haar zoon een beroep op Raspoetin. Hij slaagt er haast onmiddellijk in die bloeding te stoppen. Hij gelooft niet in de geneesheren die de problemen van de jongen met aspirine te lijf gaan; dat medicijn verergert de bloedingen. De prediker beperkt zich tot praten, verhaaltjes vertellen in eenvoudig Russisch, want hij is goed met kinderen. Hij streelt het kind, want Russische boeren schuwen geen lijfelijk contact. In het van protocol en etiquette verstikkende hof wekt dat afschuw, maar het gevolg is dat het kind kalmer wordt, zich ontspant en de bloeding veel vlugger stopt. Raspoetin gebruikt geen hypnose, zoals later verteld wordt. De zeer gelovige keizerin ziet er een teken van God in en ze wordt een onvoorwaardelijke aanbidster van de prediker. Er is niet de minste aanwijzing dat hij ooit iets meer geweest is dan een genezer, een biechtvader en feitelijk haar psychiater. Ook Nicolaas is onder de indruk. Het keizerlijke koppel gelooft graag dat Raspoetin de typische Russische boer is die een mystieke band met de dynastie heeft, hoewel de man zelf veel realistischer is. Raspoetin maakt ook een enorme indruk op de vier dochters, die nog nooit een gewone Rus van dichtbij gezien hebben, want om veiligheidsredenen woont de familie in een volledig afgeschermd paleis buiten Sint-Petersburg. De hofdames noteren geschokt dat Raspoetin de meisjes in hun nachtkledij goedenacht wenst. Ieder hof is een broeinest van intriges en vele hovelingen spreken dan ook schande; temeer omdat zij op die manier hun haat kunnen tonen tegenover die “Duitse” keizerin. Ze beginnen te roddelen over een verhouding, en weldra staat de naam van Raspoetin symbool voor een duivelse monnik. Omdat de ziekte van de troonopvolger een staatsgeheim is, gelooft een groot deel van de Russische intelligentsia graag de fantastische verhalen. Die hovelingen, hoge adel en schatrijke burgers zijn echter niet beschaamd Raspoetin grote sommen geld aan te bieden en zelfs hun vrouw ter beschikking te stellen in ruil voor een goed woordje bij de vorst. Later vertellen een paar vrouwen dat de prediker een seksueel roofdier is, een organisator van orgiën, een gruwelijke dronkaard maar heel de tijd houden de politie en de Ochrana (geheime dienst) een oog in het zeil. Uit hun rapporten blijkt dat Raspoetin drinkt (maar geen grotere zuipschuit is dan de meeste Russen), niet neen zegt tegen het aanbod van sommige dames, maar nooit één klacht krijgt over ongepast gedrag. Nicolaas leest deze rapporten en vermijdt – tot verdriet van zijn vrouw – zoveel mogelijk een rechtstreeks contact. Tien jaar lang komt Raspoetin meestal alleen bij het gezin bij een bloeding van de troonopvolger. Voor de rest beperkt alles zich tot veel brieven met de keizerin via de enige vriendin aan het hof die ze heeft en die ook Raspoetin bewondert.

De vredespreker

De invloed van de prediker op de politiek is beperkt. Met zijn gezond boerenverstand waarschuwt hij herhaaldelijk dat een oorlog een bloedbad wordt die in een ramp zal eindigen voor het land, de dynastie en hemzelf. Nicolaas laat zich door zijn ministers toch overhalen om ten oorlog te trekken. Als opperbevelhebber aan het front laat hij zijn ongeschikte vrouw het land leiden. Zij stelt de ene na de andere incompetente minister aan, soms op voorspraak van Raspoetin. Ook bij de geallieerden is hij gehaat, omdat hij vrede met Duitsland predikt. Ten slotte besluiten in december 1916 een paar familieleden van de vorst hem uit te schakelen; niet met vergiftigde koekjes zoals ze later vertellen, wel met gedrogeerde wijn, waarna hij gemarteld wordt en vervolgens neergeschoten. De moordenaars gooien het niet-verzwaarde lijk in een wak in de Newa, waar het twee dagen later komt bovendrijven. De keizerin is er kapot van, maar Nicolaas verbant alleen de daders. Nauwelijks twee maanden later moet hij abdiceren. Een jaar later worden hij en zijn familie, zijn dienaars inbegrepen, met kogels en bajonetten gruwelijk vermoord, op bevel van Lenin. De profetie van Raspoetin  was correct.

Jan Neckers