We worden gevraagd opnieuw geld te geven om een hongersnood in Afrika te bekampen. En wie dat niet doet, is een gewetenloze egoïst. Maar is dat wel zo? Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie (Food and Agriculture Organization, FAO) van de Verenigde Naties wordt er vandaag voedsel geproduceerd om 12 miljard monden te voeden. En Nobelprijswinnaar Amartya Kumar Sen toonde al aan dat hongersnood niets met een gebrek aan voedsel te maken heeft, maar met politiek.

Humanist

Laat mij duidelijk stellen: elk slachtoffer van een hongersnood is er een te veel. En ook ik droom van een wereld waarin iedereen gelukkig is, voldoende voedsel heeft en zijn idealen kan nastreven. Maar dat is een droom. Vraag is of geld geven wel zinvol is. En efficiënt. En effectief. Neen dus.

Geldof

De huidige crisis doet immers aan eerdere situaties denken. Het is alsof niets veranderd is, ondanks de immense geldstromen die richting de Hoorn van Afrika gingen.

In 1984 was Midge Ure, samen met de Ierse zanger Bob Geldof, initiatiefnemer van Band Aid, een gelegenheidsband van met name Britse popmuzikanten, die de single ‘Do they know it’s Christmas?’ uitbracht om de inkomsten daarvan te bestemmen voor het toen door grote hongersnood geteisterde Ethiopië. Het jaar daarop organiseerden Geldof en Ure het eveneens aan Ethiopië gewijde benefietfestival Live Aid. Twintig jaar na datum werd het liedje van Bob Geldof en Midge Ure nog eens opgenomen.

Ethiopië

In 1984 ging de opbrengst naar Ethiopië. Wie herinnert zich niet de uitspraak: ‘Give us your f****** money’. En dat er geld werd gegeven. Via de verkoop van singles werd maar liefst 10 miljoen pond opgehaald.

Live Aid verzamelde in totaal 60 miljoen pond. Later ging de opbrengst naar Darfour. Een lovenswaardig initiatief, laat daar vooral geen twijfel over bestaan. Alleen, wat is er met al dat geld uit 1984 precies gebeurd? En vooral, heeft het iets geholpen?

Channel 4

Dat zijn precies de vragen die programmamaker Daniel Wolf stelde in zijn reportage ‘The Hunger Business’ voor Channel 4. De antwoorden die hij vond, zijn op zijn minst ontluisterend. Wolf vond dat de Ethiopische dictator Mengistu achter de hongersnood zat. In een vlijmscherp artikel in The Daily Mail vertelt Wolf dat ‘het cynisch was dat we eigenlijk de brutale doelstellingen van de regering aan het steunen waren’. Bovendien kwam veel van het voedsel terecht bij de communistische militieleden van Mengistu.

Wapens

Het geld dat Band Aid opbracht, werd volgens Wolf hoofdzakelijk gebruikt om wapens te kopen. De hele regio was immers een slagveld en de hongersnood was eigenlijk geprovoceerd door Mengistu als oorlogstactiek. De dictator beweerde dat elk slachtoffer van de hongersnood bereikt kon worden. ‘Nonsens’, betoogt Wolf. Bovendien wisten heel wat mensen, zoals Kurt Jansson van de VN, dit maar al te goed. In 1985 besliste Mengistu een half miljoen mensen te verplaatsen van noord naar zuid. Die operatie werd volgens Wolf eveneens betaald met de opbrengst van de liedjes. ‘De Ethiopische hulpoperatie was nooit neutraal. Integendeel, het hielp een van de meest brutale dictators van Afrika en creëerde meer problemen dan het oploste.’

Sprookje

Wolf besluit dan ook dat de mythologie van het goede doel een soort sprookje aanreikt. ‘Er is een stouterik – in dit geval de droogte in Ethiopië – , er zijn de hulpeloze slachtoffers en er zijn de redders die met hun toverdrank – geld – alle problemen kunnen oplossen’. Een misschien wat cynische, maar in ieder geval realistische kijk op de zaken. Waarheidsgetrouwer dan wat veelal verteld wordt.

Warm glow

In de lessen economie die ik doceer in het hoger onderwijs start ik steevast met de stelling dat mensen uiteindelijk iets doen uit eigenbelang. Vaak is dat erg duidelijk. We kiezen bijvoorbeeld appels en geen peren, omdat we uit die beslissing – en de uiteindelijke consumptie – het grootste nut kunnen puren.

Bij liefdadigheid ligt het op het eerste gezicht anders. Waarom zouden rationele mensen zomaar geld weggeven? Geld waarvoor ze eerst hard hebben moeten werken. Sommigen geven het snel op en stellen dat dit gedrag duidelijk in tegenspraak is met het zogeheten rationaliteitsaxioma binnen de economie. Niet zo snel, evenwel. Misschien halen mensen wel degelijk nut uit hun giften?

Gaia

Laten we even een hypothese bekijken, meer bepaald de ‘perfect altruism’-hypothese of de hypothese van perfect altruïsme. Stel dat een persoon te kennen geeft wakker te liggen van de dierenrechten en een instelling zoals Gaia wil steunen. Volgens deze hypothese zou het voor een individu eigenlijk niets mogen uitmaken wie geeft aan het goede doel – op voorwaarde dat de instelling van het goede doel voldoende fondsen ontvangt om de doelstelling na te streven. In werkelijkheid zijn mensen wel degelijk gevoelig voor het feit wie geeft: ze staan er niet onverschillig tegenover. Ze hebben er zelfs een duidelijke voorkeur voor om zélf te geven. Dus moeten ze er ook een nut uit puren.

Paradox

Dat is precies wat James Andreoni in 1989 ontdekte: mensen geven geld en ontvangen een goed gevoel in ruil. Andreoni lanceerde enkele jaren geleden dus de ‘warm glow’-theorie. Mensen geven geld of tijd aan een goed doel en krijgen in ruil een ‘warme gloed’ in zich. De paradox binnen de economie is uiteindelijk enkel een schijnbare paradox, zoals zo vaak het geval is met paradoxen. ‘We aanvaarden dat mensen een voorkeur hebben voor ijs, waarom niet voor de warm glow?’, schrijft Andreoni lichtjes provocerend. Dit zou betekenen dat geven aan een liefdadigheidsinstelling voor economisten uiteindelijk niet fundamenteel anders is dan het kopen van een ijsje.

Hersenen

Enkele maanden later ontdekten neuro-economen – neuro-economie verenigt inzichten uit neurologie en economie – een fysiologische verklaring voor het ‘warm glow’-effect. Vrouwen konden geld geven aan voedselhulpprojecten terwijl hun hersenen onderzocht werden in de scanner. Tijdens het geven van dat geld bleek duidelijk dat hersendelen in het ‘beloningscentrum’ van het brein geactiveerd werden. Delen die overigens ook geprikkeld worden wanneer iemand lekker voedsel eet. Interessant is bovendien dat bij sommige vrouwen de hersenen sterker reageren dan bij anderen. Hun ‘gloed’ is duidelijk warmer dan bij andere vrouwen. Kortom, ook voor de warm glow is nu een neurologische verklaring gevonden.

Dat betekent natuurlijk niet dat de warme gloed de enige reden is waarom mensen aan goede doelen geven. Mensen geven ook omwille van godsdienstige verplichtingen. Uit onderzoek blijkt dat dit trouwens vooral voor de lagere inkomensklassen zo is. Of ze geven omdat ze moeten geven. Zeker nu sommige ondernemingen dit aan hun werknemers opleggen. Of ze willen met hun gift een signaal uitsturen naar de buitenwereld.

Besluit

De overheid besliste om elke euro die naar 12.12 gaat te verdubbelen. Dat is uiteraard geld van de burgers. Bovendien geven we jaarlijks al gigantische bedragen aan noodhulp en ontwikkelingshulp. Niet geven is opnieuw een rationele optie. En u hoeft zich ook deze keer niet schuldig te voelen als u die euro’s in uw broekzak houdt.

Thierry Debels