De manier waarop begin de jaren zeventig van vorige eeuw de tandem Nixon-Kissinger Peking benaderde en zo Russen en Chinezen uit mekaar speelde, spreekt nog steeds tot de verbeelding. Lenen de omstandigheden zich anno 2017 tot een heruitgave van die politiek? Op zich oogt de idee aantrekkelijk, maar hoe realistisch is ze? Met een gezonde dosis voluntarisme kan heel wat bereikt worden. Maar harde feiten mogen niet miskend worden.

Vriend en vijand zullen erkennen dat je met een figuur als Donald Trump van het voordeel van de duidelijkheid geniet, voor zover hij zich in campagnemodus bevond. Welke beslissingen uiteindelijk in het oval office genomen worden, was koffiedik kijken, maar bepaalde voorkeuren waren al maanden voor de historische stembusslag overduidelijk. Donald houdt niet van China, maar hij vindt tegelijk dat de relatie met Rusland wat soepeler moet worden. Waarom beide dossiers dan niet aan mekaar koppelen? Onmiddellijk roept dit de herinnering aan de triangulaire politiek van zijn illustere voorganger Richard Nixon op. Zij het dat parallellen slechts tot op zekere hoogte getrokken kunnen worden.

Driehoeksverhouding

We duiken enkele decennia terug in de geschiedenis, waarbij we op Henry Kissinger botsen. De geboren Heinz uit het Beierse Fürth had het in de nieuwe wereld tot buitenlandminister geschopt. Clever als steeds, kwam hij met een plan voor de dag. Waarom geen verdeeldheid zaaien in het communistische kamp? Moskou en Peking uit mekaar spelen, dat zou gebeuren. Dus trok Nixon naar het ‘rijk van het midden’.

De deal die toen gesloten werd, is een van de belangrijkste uit de Amerikaanse diplomatieke geschiedenis, tot de dag van vandaag. En los van de toenmalige politiek-ideologische context zit er geopolitieke logica in. Zorgen dat tegenstellingen bestaan op het (Euraziatische) continent is een manier om de belangrijkste spelers aldaar te verzwakken. Een wig drijven tussen de twee actoren, in casu China en Rusland, komt de derde partij ten goede, de VS dus. De redenering is niet nieuw, want bepaalde eenzelfde paradigma niet de eeuwenlange Britse opstelling tegenover het vasteland?

Toevallig of niet, Kissinger struint nog steeds door de wandelgangen van de macht. Misschien wat minder gezwind dan voorheen, maar het brein van de kranige negentiger lijkt veel scherpte bewaard te hebben. Tijdens de verkiezingscampagne adviseerde hij Trump, een man van wie hij eind vorig jaar nog zei dat hij de capaciteiten had om “de geschiedenis in te gaan als een heel degelijk president”. Kissinger, China, Rusland… Kan de puzzel van weleer opnieuw gelegd worden?

Weltpolitik

Het idee heeft iets aantrekkelijks, zij het dat anno 2017 eerder Moskou dan Peking het hof zou moeten gemaakt worden. Anders dan tijdens de hoogdagen van de Koude Oorlog, is de Russische macht nog maar een schim van wat ze ooit was. De ontmanteling van de USSR (“de grootste geopolitieke ramp uit de geschiedenis”, volgens Vladimir Poetin) zorgde niet alleen voor een belangrijke geografische regressie, ook de prijs voor een economisch wanbeleid wordt cash betaald. De retoriek en de daden van de Russische troepen in het Midden-Oosten zijn vooral de resultante van politiek lef. Van een economische basis die een soort Weltpolitik zou schragen is hoegenaamd geen sprake. Maar hoe anders oogt China?

Met velen waren ze al in 1972, toen Nixon naar Peking vloog (ongeveer in die periode had Sovjetleider Brezjnev het over zijn “één miljard gele rotzakken”), maar economisch was het land onbetekenend. Het contrast met vandaag kan niet groter zijn. Dat de reus lemen voeten heeft, staat buiten kijf, maar het zou een vergissing zijn dat zwakke onderstel te misbruiken als argument om de Chinese opmars te minimaliseren. Zal Washington in de zogenaamde val van Thucydides lopen? Tweeënhalf millennium geleden raakten het opkomende Athene en het tanende Sparta slaags, vandaar de benaming. Sinds 1500 zou het volgens academicus en crisisdeskundige Graham Allison vijftien keer gebeuren dat een vergelijkbare situatie zich voordeed; in elf gevallen kwam het ook tot een grote oorlog. Misschien valt een Nixon-Kissingerdiplomatie 2.0 dan toch te verkiezen. Er is echter een grote maar…

Absoluut vriespunt

Begin de jaren zeventig waren de Sino-Russische relaties ronduit somber. Op enkele jaren tijd zakten die van kil naar een absoluut vriespunt, met enkele grensincidenten als kers op de taart. Dat er een stevige haar in de boter zat, deed Peking besluiten de uitgestoken Amerikaanse hand te aanvaarden. Op het moment dat Air Force One de landingsbaan van Peking raakte, was in de ogen van Peking Rusland een grotere bedreiging dan de VS. Vandaag geldt het omgekeerde. De VS zijn de belangrijkste hindernis voor de Chinese expansie, niet de Russen. Ook voor Rusland is Washington tegenstander nummer één. China en Rusland groeiden de voorbije jaren ook naar mekaar toe. Duidelijke grensafspraken werden gemaakt, maar er ontwikkelde zich vooral een strategisch samenwerking op energie- en militair vlak. Moskou en Peking delen de overtuiging dat het maar eens gedaan moet zijn met de Amerikaanse dominantie op wereldvlak. Sinds het einde van de Koude Oorlog waren nooit eerder de banden die beide met Amerika onderhouden meer gespannen dan vandaag. Misschien is de relatie tussen Rusland en China wat kunstmatig, maar ze bestaat en is duurzaam. Die band heeft zich de voorbije jaren verdiept.

Amerikaanse stok

Is het in dergelijke realiteit überhaupt mogelijk iets als eigentijdse triangulaire politiek te voeren? De vraag stellen, is ze beantwoorden. Politiek is de kunst van het haalbare. Wil men lessen uit het verleden trekken, dan kunnen de Amerikanen twee dingen doen. Enerzijds het directe contact met Rusland en China zo stevig mogelijk onder controle houden. Erover waken dat zich geen incidenten voordoen en zoveel mogelijk angels verwijderen. Parallel investeren in andere bondgenootschappen, zeker landen als India, Brazilië en Vietnam lenen zich hiertoe. Op die manier kunnen China of Rusland enigszins ingekapseld worden. Wellicht weet Kissinger dat de Amerikanen niet verder kunnen springen dan hun stok lang is. Alleen, wie zal deze werkelijkheid aan Trump diets maken?

Michaël Vandamme