Slaagt Sophie Dutordoir, sinds 7 maart de nieuwe baas van de NMBS, erin om van de spoorwegmaatschappij een performant en gezond bedrijf te maken? De kans is klein, om politieke en bedrijfsmatige redenen. Nochtans dringt de tijd: in 2023 wordt de reizigersmarkt vrijgemaakt en verdwijnt de stolp van de overheid over de NMBS.

Het eigen vermogen van de NMBS is al een hele tijd negatief. Min 50 miljoen euro. Een normaal privébedrijf zou dan het faillissement kunnen aanvragen. De schuld van de spoorwegmaatschappij groeit elk jaar met tientallen miljoenen euro’s. Al een verbetering met een aantal jaar geleden, toen die schuld met zo’n 200 miljoen euro per jaar steeg. Gelukkig is er de jaarlijkse overheidsdotatie van 3 miljard euro. Anders was het boeken toe voor de spoorwegmaatschappij. Niemand kan erom heen: de NMBS is doodziek. Kan de nieuwe topvrouw daar verandering in brengen?

Enorme schuldenberg

Het valt te betwijfelen. Sophie Dutordoir zal wellicht niet verder raken dan het beheersen van de schuldgroei. Die is onder haar voorganger, Jo Cornu, maar deels onder controle geraakt. In 2008 bedroeg de totale schuld 2 miljard euro. Vandaag torst de NMBS een schuld van 3,2 miljard euro, en netwerkbeheerder Infrabel zo’n 2,2 miljard euro. 5,4 miljard euro in totaal dus. De oorzaak: wanbeleid in het verleden. Een weinig rendabel bedrijf met megalomane projecten, dat is de NMBS. Denk maar aan het project met pakjesvervoerder ABX. Of de bouw van de gigantische stations in Luik en Bergen. PS-projecten die door de belastingbetaler moeten worden gefinancierd.

Voor Dutordoir komt het erop aan die schuldenberg op zijn minst onder controle te houden. De tijd dringt. In 2023 wordt reizigersvervoer geliberaliseerd. Dan moet de NMBS een performant bedrijf zijn. Het probleem is echter dat de commerciële inkomsten vooral moeten worden gebruikt om de putten te dempen. Investeren om klaar te staan voor de liberalisering is er niet meer bij. De hoge overheidsdotatie van 3 miljard helpt om de NMBS boven water te houden. Dat zal niet eeuwig blijven duren. Op een vrijgemaakte markt is zo’n staatssteun verboden. Dan zal de NMBS op eigen benen moeten staan.

Geen plan

Probleem is dat er geen plan klaarligt om het tij te keren. Er is geen beheersovereenkomst meer waarin duidelijke doelen worden gesteld. De laatste liep van 2008 tot 2012 en werd daarna tijdelijk verlengd. Het enige wat vaststaat, is dat de overheidsdotatie tussen nu en het einde van de legislatuur wordt afgebouwd.

Moeten de tarieven dan omhoog? Dat zou financieel soelaas kunnen brengen, want sinds de eeuwwisseling is het aantal reizigers met 60 procent gestegen, tot 226 miljoen per jaar. Maar de tarieven van de NMBS zijn relatief hoog in vergelijking met andere vervoersmiddelen. Een reis naar zee en terug per trein kost al snel meer dan 30 euro. Voor dat bedrag vlieg je gemakkelijk naar Zuid-Frankrijk of Noord-Italië. Hogere prijzen blijven mogelijk, zeggen belangenverenigingen, maar dan moet er extra geïnvesteerd worden. Daarvoor is te weinig geld. De NMBS zit ook vast aan de vergoeding per kilometer reizigersvervoer die het aan Infrabel moet betalen: 7,8 euro per kilometer. Een hoog tarief, veel hoger dan de vergoeding voor het goederenvervoer dat daarmee sterk gepromoot wordt. Maar op die manier financieren de reizigers het goederentransport. Aan Dutordoir om die afspraken te herzien.

Vakbonden en politiek

Blijvend probleem bij de NMS is de syndicale invloed en de politisering. De vakbonden hebben er een nooit geziene machtspositie. Het doet denken aan een overheidsdienst uit de jaren zeventig. Voor een niemendal wordt gestaakt. In de publieke sector is wellicht enkel de case van de luchtverkeersleiders van Belgocontrol erger. De federale regering slaagt er maar niet in een minimale dienstverlening op te leggen.

En dan is er nog de politiek die altijd en overal zijn zeg wil hebben in het bedrijf. Vraag is hoe de verhoudingen tussen manager en de politiek verankerde raad van bestuur zullen verlopen. Het is ook aan de top moeilijk om de neuzen in dezelfde richting te krijgen. Sophie Dutordoir, die een CD&V-etiket heeft, zal in die raad van bestuur onder andere rekening moeten houden met haar voorganger Marc Descheemaecker (N-VA). MR en PS (federaal wel in de oppositie) zien elk staatsbedrijf als een francofone speeltuin. Bestuurders en toplui met een verschillende politieke achtergrond botsen wel eens binnen de NMBS. Op het afscheidsfeest van Jo Cornu was Descheemaecker niet eens aanwezig.

Angélique Vanderstraeten