Dat Rusland meer dan gewone belangstelling toont voor de Libische chaos, kan rationeel verklaard worden. En zoals Syrië aantoont, blijken daden op het internationale schaakbord zwaarder te wegen dan oeverloos gepraat. Een heuse wereldpolitiek voeren zoals weleer, zit er voor Moskou niet meer in. Wel wil het opnieuw de eigen belangen veiligstellen door een actievere buitenlandse aanwezigheid, desnoods met een krachtmeting. Mogelijk wordt in Libië het vervolgverhaal op de interventie in Syrië geschreven.

De vraag wie zes jaar geleden aan de macht was in Libië, is betrekkelijk makkelijker te beantwoorden dan precies hetzelfde te vragen over het hier en nu. Antwoord één: dezelfde persoon die de 32 jaren ervoor ook al aan het hoofd van het land stond. Moammar al-Kadhafi, in andere tijden als “dolle hond” (dixit Ronald Reagan) omschreven, maar een man die tijdens de jaren voor zijn afzetting (en dood) toch heel wat pragmatisme aan de dag wist te leggen.

Maar dan wordt het moeilijk met vraag twee. Antwoord: er bestaat zoiets als een internationaal erkende regering in Tripoli, ontstaan in de schoot van de VN, maar een toonbeeld van soevereiniteit kan je die niet noemen. Haar macht is beperkt, materieel en territoriaal, zoals men dat in het Volkenrecht zou noemen. Sinds het vertrek van Kadhafi onderging het land een bestuurlijke verbrokkeling, werd het de speelbal van lokale bendeleiders en steeg het in een mum van tijd naar de kopgroep van de ‘Failed State Index’.

Een van de ‘sterke mannen’ daar, wie het wat meer macho wil laten klinken, kan de term ‘warlord‘ gebruiken, is Khalifa Haftar, oud-medestander van Kadhafi en leider van zijn eigen (en zelfbenoemd) Libisch Nationaal Leger. Het oosten van het land is zijn actieterrein, enkele oliehavens inbegrepen. Maar zo mogelijk nog belangrijker dan de omschrijving van zijn perimeter, is de internationale steun die hij geniet. Egypte, de Verenigde Arabische Emiraten en de Saoedi’s staan aan zijn zijde. Dat nu ook Rusland voluit zijn kaart speelt, is mogelijk hét gegeven dat de machtsverhoudingen in het land kan veranderen.

Poetins audiënties

De voorbije maanden heeft de Russische president Poetin heel wat volk ontvangen. Audiënties zijn nu eenmaal belangrijk in Moskou, niet het minst voor het zelfbeeld van de persoon en het land zelf. Dankzij de luister waarmee je ze gestalte kan geven, zijn dergelijke bezoeken een manier om te veruitwendigen dat je meespeelt. Net als weleer. De Jordaanse koning Abdullah kwam op de koffie, de Israëlische premier Netanyahu, maar ook dictator-in-spe Erdogan. Belangrijk voor de Libische situatie is dat zowel Fayez al-Sarraj, hoofd van de regering in Tripoli, als concurrent Haftar overvlogen. Deze laatste zelfs tweemaal in 2016, volgens kenners een niet mis te verstaan signaal. Ironisch genoeg was Rusland door precies de VN gevraagd te bemiddelen tussen beide. Kwestie dat ook Haftar de officiële regering zou erkennen, een initiatief waar Moskou trouwens zelf in VN-verband mee instemde. Dus gingen de Russen praten, zij het op basis van een eigen agenda.

Zopas kwamen er berichten binnen van Russische troepen die via Egypte Libië zouden betreden hebben. Via officiële kanalen wordt dat ontkend, maar elke insider weet dat de informatie correct is. Zo gaan die dingen nu eenmaal. De Russische betrokkenheid zou de positie van Hafnar kunnen versterken, wordt gevreesd, wat de consensus in het land verder dan ooit zou brengen. Pech voor die regering in Tripoli. Rusland schuift zijn jetons naar een ander kwadrant van de speeltafel.

Incontournable in de regio

Er zit logica achter wat Rusland doet in Libië. Natuurlijk zijn er de directe commerciële belangen. Die spelen altijd. Het is een afzetmarkt voor wapens, om nog maar te zwijgen over het vele zwarte goud dat er in de bodem verscholen zit. Toch speelt meer. In diplomatieke middens heeft men de indruk dat na de directe betrokkenheid in Syrië, Libië wel eens een nieuw hoofdstuk kan worden in de Midden-Oostenstrategie van het Kremlin. “Wie sterk staat in deze regio, staat sterk in de wereld”, liet een onderzoeker van een vooraanstaand studiecentrum zich onlangs nog ontvallen. En zoals een westers diplomaat off the record verklaarde: “Of je het nu wil of niet, in het Midden-Oosten kan je niet meer rond Rusland heen.”

De directe militaire aanwezigheid in Syrië van Rusland heeft verschillende diplomatieke demarches van de voorbije jaren overschaduwd. Ondanks de opstelling aan de zijde van het sjiitische Iran, heeft Moskou steeds getracht de tweedeling binnen de moslimwereld te overstijgen. Er werd gewerkt aan akkoorden met de Saoedi’s. Poetin investeerde ook in zijn relatie met het Egypte van Sisi en hij herstelde naar vermogen de band met Ankara. Nadat de Turken een in november 2015 Russisch vliegtuig hadden neergehaald, zakte die relatie naar een dieptepunt. “Ze praten op een manier zoals de Amerikanen niet doen”, liet Mark Katz van de George Mason University zich ontvallen.

Stabiliteit versus regimewissel

Onterecht wordt de link met de Koude Oorlog gelegd. Het klopt natuurlijk dat landen uit het Midden-Oosten als geen ander grootmachten tegen zich uit kunnen spelen. Rusland is niet meer de Sovjet-Unie van toen de Aswandam gebouwd werd. De Russische economie bedraagt slechts één tiende van de Amerikaanse, en hetzelfde kan gezegd worden over de defensie-uitgaven. Anders dan vroeger hebben de Russen ook geen alternatief bestuursmodel aan te bieden. Een diplomaat merkte onlangs op dat de Koude Oorlog afgelopen is, maar nu pas de termen van de vrede onderhandeld worden. En daar zou wel eens een pied-à-terre op de Noord-Afrikaanse kust bij kunnen horen.

In het Westen onderschat men vaak de obsessie van Rusland voor terrorisme, zeker als die van moslimmakelij is. Geopolitiek gesproken is het Midden-Oosten zijn natuurlijke onderbuik. De afstand van Sochi, de place to be voor de Russische jetset, naar Aleppo bedraagt zo’n 850 km, vergelijkbaar met de afstand Parijs-Berlijn. Volgens schattingen zouden zomaar even 9.000 vrijwilligers Rusland en voormalige Sovjetstaten verlaten hebben om zich bij de rangen van IS te voegen. Tegen zo’n achtergrond is stabiliteit in de regio cruciaal voor Moskou, wat haaks staat op de door de Russen gepercipieerde westerse politieke van regimewissels. Olie, handel, terrorisme en geopolitiek: Rusland lijkt geen alternatief te hebben dan het spelen van een actievere rol in het gebied.

Michaël Vandamme