Aan het Schumannplein in Brussel, het Mekka van de Europese ambtenaren en het mediacircus, zijn geen champagneflessen gekraakt. Donald Trump vond Europa geen woorden waard tijdens zijn toespraak voor de Amerikaanse parlementairen.

Een dag voordien somde Commissievoorzitter Juncker scenario’s op voor de toekomst van Europa, zonder zelf te willen kiezen of leiden. Hoe beoordeelt een vooraanstaande Duitse historicus de zwijgzaamheid van de Amerikaan en het gebrek aan lef van de Luxemburger?

Heinrich August Winkler (78) is hoogleraar aan de Humbold Universität in Berlijn en schrijver van belangrijke boeken als “Geschichte des Westens” en “Der lange Weg nach Westen”, maatgevende studies over Duitsland sedert 1800. Hij werd aan de tand gevoeld door NRC Handelsblad. Winkler spreekt sombere taal en hij beknort vooral Duits links en zijn “Alleingang” in Europa met het asiel- en vluchtelingenbeleid in 2015 en 2016. De toon van morele aanmatiging was toen fout en werd terecht irritant genoemd. Een Groen parlementair noemde Duitsland toen wereldkampioen hulpverlening en mensenliefde.

Breuk

Belangrijk, de geschiedkundige noemt het presidentschap van Trump een breuk in het politieke leven in het Westen: “Waarschijnlijk is het de diepste breuk sinds 1945, zo niet sinds 1917, toen Amerika ging meedoen aan de Eerste Wereldoorlog en de toenmalige Amerikaanse president Woodrow Wilson de woorden sprak: “De wereld moet veilig gemaakt worden voor de democratie.””

Volgens Winkler staat niets minder op het spel dan het Westen als politiek project en gemeenschap van gedeelde waarden. Voor Duitsland bij uitstek, oordeelt hij, is dat gevaarlijk. Want door de inbedding in het Westen kon het een stabiele en democratische staat worden (dat is de thesis die Winkler ontwikkelt in zijn “Der lange Weg nach Westen”). NRC citeert de historicus: “Nooit eerder heeft een Amerikaanse president een inaugurale rede gehouden waarin de geest van de fundamentele waarden van de Verenigde Staten, bovenal mensenrechten en het idee van de rechtstaat, niet voorkwamen. En waarin de grove leus “America First” alles beheerste.”

Ontbreekt het idee van “het Westen” in het denken van Trump (zoals algemeen geweten een Duitse inwijkeling in de VS van amper twee generaties terug)? Ja, antwoordt Winkler: “Trump en een van zijn belangrijkste adviseurs, Steve Bannon, zijn een nationale en internationale cultuurstrijd aangegaan, een zeer gevaarlijk avontuur dat gepaard gaat met een sluipende staatsgreep. Als Bannon zegt dat hij de gevestigde orde wil vernietigen, dan bedoelt hij niet alleen de Democraten en misschien ook de Republikeinse partij, dan bedoelt hij de evenwichten (“checks and balances”), de typische politieke meervormigheid van de Verenigde Staten. Een oorlogsverklaring aan de beste tradities van zijn land.” Leidt dit tot het einde van het Westen, vraagt journalist Juurd Eijsvoogel dan? Winkler: “Dat geloof ik niet, want het Amerikaanse middenveld leeft. De rechterlijke macht laat zich niet intimideren en evenmin vervalt de scheiding der machten. De burgerlijke organisaties en instituties in de Verenigde Staten enerzijds en de andere westerse democratieën anderzijds hebben misschien nog nooit zo dicht bij elkaar gestaan als nu. En de onafhankelijke media zullen sterker blijken te zijn dan de kliek rond Trump… Maar het Westen staat wel voor een grote vuurproef. Een stress-test, zoals de (nvdr. Duitse) minister van Financiën Schäuble het uitdrukte.”

Voorwaarden

Angela Merkel, de Duitse bondskanselier, zei meteen na de verkiezing van Donald Trump voorwaarden te verbinden aan de verdere Duits-Amerikaanse samenwerking. Professor Winkler wil haar dat niet verwijten, want zo helpt zij Amerika, het andere Amerika, maar uiteindelijk ook de regerende Republikeinen. Het verslappende en stuurloze Europa, zie de mossel-noch-vistoespraak van Jean-Claude Juncker, Mister Europe, is voor Duitsland onbehaaglijk tot gevaarlijk. Waarom? Het antwoord van Winkler: “Duitsland heeft de grootste bevolking van de EU-landen, is economisch het sterkste en ligt in het midden. En heeft een geschiedenis die onze buren net zo min hebben vergeten als Duitsland die vergeten mag. Tegen die achtergrond zou een “renationalisering” van de politiek een catastrofale ontwikkeling zijn. Als deze tendensen zich in andere landen voordoen, is dat al erg genoeg, in Duitsland zou het rampzalig zijn.”

En wat met Alternative für Deutschland, een partij die Winkler “vulgair-democratisch” noemt? Met het AfD zou Duitsland in binnenland en buitenland handelingsonbekwaam worden, denkt hij, want de partij wijkt door haar hang naar referenda af van de grondwet van 1949 die de representatieve democratie als staatsvorm vastlegde, dus voorrang geeft aan de volksvertegenwoordiging boven andere vormen van inspraak.

Kurt Ruegen