Holocaust

Denial

Dat er nog altijd mensen rondlopen die ervan overtuigd zijn dat de Holocaust tijdens het naziregime nooit heeft plaatsgevonden. Dat het een verzinsel is van de Joden om in de jaren daarna een slachtofferrol te kunnen spelen. Ik weet dat ze bestaan, zelfs nadat in het Eichman-proces in de jaren zestig met documenten werd aangetoond hoe systematisch het naziregime te werk ging.

Eén van de meest bekende negationisten was de Brit David Irving, die er een levenswerk van maakte om zijn overtuiging wereldwijd te verkondigen. Toen de Amerikaanse historica Deborah Lipstadt hem een leugenaar noemde, spande hij een proces aan voor laster en eerroof, dat in 1996 voor een Londense rechtbank werd beslecht. Daarover gaat ‘Denial’.

Rechtbankdrama

Ik beken, ik heb een zwak voor rechtbankdrama’s. Met ‘filmkunst’ hebben die films meestal niet veel te maken, maar met de juiste acteurs, talentvolle dialoogschrijvers en een regisseur die weet waar de dramatische accenten moeten liggen, levert dat gegarandeerd boeiende cinema op. De filmgeschiedenis zit vol met zulke films, maar ‘Denial’ is toch van een andere orde dan een gewone procesfilm. In dit geval gaat het om geschiedkundige waarheid versus de ontkenning daarvan. We weten hoe het proces is afgelopen – Lipstadt kreeg gelijk –, maar iedereen besefte toen hoe belangrijk de rechtszaak was: als Irving had gewonnen, was de (wettelijke) weg vrij voor niet alleen de ontkenning van de Holocaust, maar ook voor het in twijfel trekken van zowat alles wat de geschiedenis ons leert. Was de maanlanding geen magistrale fake van NASA? Hebben de kruistochten wel plaatsgehad? Of, trivialer, is Elvis wel echt dood? Het is de eeuwige discussie tussen feiten en meningen. Het staat iedereen vrij een mening te hebben over alles en nog wat, maar als die mening ook als waarheid wordt gehanteerd, zit je in troebel water. Hoe bewijs je dat jouw opponent, die alles en nog wat beweert, ongelijk heeft? Begin er maar aan!

Dat beseften de advocaten van Lipstadt maar al te goed – leer ik uit de film. Des te meer omdat zij, door het Engelse rechtssysteem, beschouwd werden als de ‘aanvaller’ en dus moesten bewijzen dat Irving ongelijk had. Bovendien was Irving een gewiekst debatvoerder, die er voor gekozen had zichzelf te verdedigen. Het team rond Lipstadt koos ervoor haar niet als getuige op te roepen, tot haar grote frustratie, en ook om evenmin overlevenden aan het woord te laten. De basis van hun verdediging was een rapport van historicus Chris Evans, een deskundige van de geschiedenis van het Derde Rijk, waarin die na een tijdrovend onderzoek vaststelde dat Irving stelselmatig feiten verdraaide of ontkende, bronnen naar eigen inzicht interpreteerde, soms regelrechte leugens vertelde en ook nog eens onjuiste vertalingen van documenten hanteerde. M.a.w., Irving was niet zozeer bezig met historische feiten, wel met zijn eigen agenda. Het vonnis was dan ook keihard.

Alternative facts

Tot zover de historische context van ‘Denial’. De vraag is natuurlijk: wat doe je daarmee als je er een speelfilm wilt over maken? Scenarist David Hare wilde in de film, die gaat over waarheid versus leugen, niet te veel fictie steken. Hij koos ervoor in de processcènes een keuze te maken uit de echte teksten van de confrontatie tussen advocaat Richard Rampton (mooi vertolkt door Tom Wilkinson), een zware drinker maar ook een briljante pleiter, en Irving (met allure geportretteerd door Timothy Spall). Hare vond dat hij daar weinig aan kon toevoegen, en gelijk heeft hij.

Wat zich achter de schermen afspeelde, en dan vooral in het kamp van Lipstadt, is natuurlijk wat anders. Hier focust regisseur Mick Jackson op het duo Lipstadt (een beklijvende vertolking van Rachel Weisz) en Anthony Julius (Andrew Scott). Zij is een gedreven, assertieve en welbespraakte historica, maar eigenlijk niet vertrouwd met het werk van Irving en al zeker niet met het Engelse rechtssysteem. Hij is de leider van het team en een goeie organisator. Julius probeert Lipstadt duidelijk te maken wat er op het spel staat en hij stippelt een strategie uit waarin zijzelf niet centraal staat, zeer tot haar ongenoegen.

Het resultaat levert geen grootse cinema op, maar wel een interessante en boeiende film. Tenminste voor diegenen die in de bioscoop toch nog willen geconfronteerd worden met dingen die er echt toe doen. Tenslotte is de moraal van ‘Denial’ dat er uiteindelijk zoiets bestaat als ‘de waarheid’ en in deze tijden van internet, Facebook en tweets is het zeker niet zonder belang dat even te benadrukken. Als zelfs de president van het machtigste land van de wereld gebruik maakt van ‘alternative facts’, dan kun je alleen maar besluiten dat een film als ‘Denial’ de puntjes op de i zet.

K.T.