De vaststelling is ongetwijfeld sneu voor zijn familie en vrienden, maar het belang van de moord op de Saoedische journalist Khashoggi overstijgt ruimschoots het individuele drama. Binnen het grote geopolitieke verhaal is het onfortuinlijke lot van die dissident niet meer dan een fait divers. Zij het eentje dat ten volle uitgespeeld wordt.

De betreurde Saoedische journalist Jamal Khashoggi

Maar eerst even hernemen. De man in kwestie, een journalist dus,  was gekant tegen het regime in Riyad en erg kritisch voor de rol die het in Jemen speelt. Om begrijpelijke redenen verbleef hij dan ook in het buitenland. Begin oktober betrad hij het Saoedische consulaat in Istanboel, en sindsdien is hij spoorloos. Alle verklaringen en ontkenningen ten spijt, werd snel duidelijk dat het Saoedische regime er achter zat.

In diplomatieke kringen was men verbaasd over het geklungel van de Saoedi’s, niet het minst op het vlak van de communicatie. Eerst was er de absolute ontkenning van enige betrokkenheid, dan was er de stelling dat hij tijdens een toevallig (sic) gevecht zou zijn omgekomen, vervolgens was er misschien toch sprake van enige voorbedachte rade. Dan dook het verhaal op dat enkele elementen binnen de veiligheidsdiensten buiten medeweten van hun oversten gehandeld zouden hebben.

Daar tegenover stond de Turkse profilering. Het incident werd aangewend om de pijlen op Riyad te richten, zonder een al te directe confrontatie aan te gaan. Zowat elke waarnemer kon vaststellen hoe Turkije, de kampioen inzake het opsluiten van kritische journalisten, zich internationaal profileerde als de grote verontwaardigde rond de verdwenen Khashoggi. Op dat punt gekomen ging het al lang niet meer over de zaak-Khashoggi.

Twee knelpunten

De moeilijke relatie tussen Turkije en Saoedi-Arabië draait rond twee grote thema’s. Iran is het eerste. Sinds jaar en dag zijn de Saoedi’s dé grote pleitbezorgers van een verenigd soennitisch front tegen de Perzen. En ze voegen de daad bij het woord, zoals de sektarische realiteit in Jemen aantoont. Ankara is echter voorstander van een andere benadering. De Turken hebben wel wat problemen gehad met Iran in het Syrische conflict, maar nooit hebben ze Teheran bestempeld als een vijand. “Mijn geloof is niet het sjiisme of soennisme”, verklaarde sultan Erdogan ooit, “mijn geloof is de islam.” Hij ergert zich aan de strakke tweedeling die de Saoedi’s cultiveren, vanzelfsprekend gesteund door haviken in Israël en de VS. Eerder mikt hij op diplomatie dan op bedreigingen of agressie. Er spelen ook pragmatisch-economische motieven, waardoor de Turken niet opgezet zijn met anti-Iraanse sancties van de VS.

Een ander twistpunt is de Moslimbroederschap, de belangrijkste politieke stroming in Egypte met invloed over de hele regio. In de ogen van Riyad is de Moslimbroederschap een terroristische bende, en maar wat graag steunden ze de militaire coup tegen hen gericht in 2013. Ook daarover is in Turkije meer nuance te horen. Ze veroordeelden de coup en verwelkomden heel wat van de Moslimbroeders, in die mate dat Ankara stilaan beschouwd wordt als de hoofdstad van de Arabische dissidenten.

Turkse overwinning

Spreken van winnaars en verliezers is in dergelijke kwestie een gevoelige zaak. Wie vandaag zijn slag thuishaalt, valt morgen misschien van zijn sokkel. Maar zoals het ernaar uitziet, is de Turkse president Erdogan degene die het meeste garen weet te spinnen uit de zaak-Khashoggi. Verzwakt door de mislukte couppoging in 2016, lijkt hij door deze zaak een tweede adem gevonden te hebben. Samen met Qatar positioneert hij zich scherper tegen het trio Saoedi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten en Egypte. Hij heeft zijn ambitie om de leider van de soennieten te worden nooit onder stoelen of banken gestoken. Door de zaak-Khashoggi handig uit te spelen, wil hij die poging kracht bijzetten.

Ook Iran zit in het kamp van de winnaars. “In de perceptie van verschillende landen komt Iran vandaag over als een meer redelijke partij dan Saoedi-Arabië”, merkte een onderzoeker van het prestigieuze International Institute for Strategic Studies (IISS) onlangs op. Iran laat geen kans onbenut om de Saoedi’s zwart te maken. Per slot van rekening zijn zij degenen die IS steunden. “En nu ook nog een dissident gruwelijk laten vermoorden.” Komende van het regime in Teheran klinkt zeker die laatste beschuldiging behoorlijk hol. Maar zoals gezegd, de zaak-Khashoggi overstijgt het lot van de betrokkene en is vanaf dag één een perceptie-instrument.

Eigen koers

En de Saoedi’s? Op korte termijn moet de schade beperkt worden, maar experts zien op langere termijn geen al te grote moeilijkheden. De relatie met de VS lijkt stand te houden, en zelfs als die vertroebelt, ontstaat een vacuüm dat door Rusland en vooral China wat graag zal worden opgevuld. Doorheen de jaren is ook voor Peking het economische belang van de Saoedische oliedollars fors toegenomen. Dat Poetin en Mohammed bin Salman (MBS), de sterke man in Riyad, elkaar op de G20-top in de armen vielen, zien velen als een belangrijk symbool.

Ook oud-KGB’er Poetin deinst er niet voor terug dissidenten uit de weg te laten ruimen. De voorbeelden zijn legio. En net als China daagt Rusland de internationale rechtsorde uit. Het valt veel diplomaten op dat de Saoedi’s, anders dan decennialang het geval is geweest, niet meer afstemmen met de VS voor ze tot actie overgaan. Vroeger verkozen ze de discretie van de diplomatie, terwijl ze zich vandaag agressiever profileren.