Katlijn Malfliet is voor het eerst sedert het breken van het IJzeren Gordijn verontrust. Rusland is niet meer de bedelaar, is niet meer de sukkel waar de Europese Unie in 1990 voedselpakketten uitdeelde in de hoofdstad Moskou. De Russische regering en de bevolking deden zich op dat moment ellendiger en zwakker voor dan hoefde. Onder Vladimir Poetin werpt Rusland dat masker af. Hoedt u voor de nieuwe macht, met haar drang naar derzjavnost, een grootmachtstatus.

Zoals het hoort, staat op de boekenrekken van professor Katlijn Malfliet een peloton matroesjka’s. Kleurige houten poppetjes van verschillende grootte die perfect in elkaar passen. Malfliet is een van Vlaanderens knapste russologen en gewoon hoogleraar aan de KU Leuven. Rusland is even vreemd en bont als de poppetjes. Professor Malfliet publiceerde “Poetinisme”, een boek dat als doel heeft de Vlaamse politici en intellectuelen aan het denken te zetten over onze relatie met Rusland. Is er opnieuw ruimte voor coöperatieve veiligheid, in de trant van de Harmeldoctrine van wijlen de Belgische politicus Harmel, of moet er zwaar betaald worden voor een herbewapening? “Bij de val van het IJzeren Gordijn dachten wij dat Rusland een uitgemergelde oude beer was, maar vandaag is dat land strijdvaardig en eist het respect en de status van grootmacht”, stelt Katlijn Malfliet.

‘t Pallieterke: u vreest een oorlog, de Derde Wereldoorlog?

Katlijn Malfliet: “Niet onmiddellijk de Derde Wereldoorlog, die hoeft waarschijnlijk niet meer. Rusland is sluw en hanteert de media, de cyberoorlog en de energienetten om ons onder de knoet te brengen. In die zin kan je de vraag stellen of de nieuwe F-35’s geen luchtwapens voor een oorlog uit het verleden zijn. Voor Russiagate, de beïnvloeding van de Amerikaanse politiek, wou niemand geloven dat oorlog voeren langs het internet kon. De trollenfabrieken in Rusland staan niet direct onder bevel van het Kremlin, maar zij krijgen er opdrachten van. Ik zie geen spoken. Wel zie ik meesterlijke schaakspelers met een langetermijnvisie. Duitsland maakte zich voor de Eerste Wereldoorlog zorgen over, wat Berlijn noemde, een “Einkesselung”, en zo weert Rusland zich tegen zijn isolement. De Europese Unie dreigt het westelijke deel te worden van Eurazië. Dat gebeurt niet spoorslags, maar denk aan het bekende beeld van de kikker die zachtjes gekookt wordt in steeds heter water. Rusland stookt onderduims in Europa.”

Het opdoeken van de USSR zou, haalt u aan, een bewuste ingreep geweest zijn om het rotversleten marxisme-leninisme te vervangen door een beter autoritair regime?

“Is het een verzinsel van creatieve Ruslandkenners? Dat weet ik zo nog niet. Er zijn russologen die stellen dat de Sovjetelite begreep hoe zieltogend het marxisme-leninisme was en dat die bewust aanstuurde op de ineenstorting van de USSR om nadien met Rusland opnieuw aan de slag te gaan, en later de invloedssfeer opnieuw uit te breiden. Vandaag is het Russische regime robuuster dan het onze. Er wordt beter nagedacht en gehandeld op lange termijn. Een uur na de aanslagen in de VS op 11 september 2001, zei Poetin dat hij met de Amerikanen tegen het terrorisme wilde strijden. Binnen een brede strategie is er de ogenblikkelijke tactiek. De VS en Europa bestempelden de USSR als het rijk van het kwaad. Dat belet ons tot vandaag naar de werkelijkheid te kijken. Ondanks alles dienen we een beleid van coöperatieve veiligheid ten aanzien van Rusland na te streven. In Rusland gebeurde een “reset”, om het in computertermen te zeggen, en de EU wil dat onvoldoende onder ogen zien. Rusland kapte met het marxisme-leninisme en heeft een Euraziatisch perspectief, met een vorm van sociale rechtvaardigheid als wederwoord op de kapitalisten.”

Wat is het poetinisme?

“Het poetinisme evolueert sedert 2000 en is een autoritair regime, maar wel met een opvatting over leiderschap die de Russen kennen. Voor dat leiderschap is er geen alternatief, en het hoeft evenmin rekenschap af te leggen. Ten tweede is het een patrimoniaal leiderschap, de leider bezit de olie, het gas en de mineralen. Die leider en zijn kring controleren de staatsondernemingen Gazprom, Lukoil, Sovneft, enzovoort, met hun byzantijnse structuren. Die structuren kunnen soepel naar de hand van het Kremlin gezet worden. Ten derde wordt het leiderschap opgebouwd bij het volk, en het volk ontpopt tot Goede Gelovigen, met een leider die haast als door God is gezonden. Die leider heeft wrede trekken. Hij stelt barbaarse daden, die verwijzen naar het Mongoolse Rijk, en die zowel aanvaard worden als angst wekken en bewondering afdwingen. De wreedheid is een element van het leiderschap en wordt per uitzondering getoond, denk aan de moord op Boris Nemtsov in het hart van Moskou en de moordaanslagen met gif tegen dissidenten in het buitenland.”

Kan het poetinisme zonder Poetin voortbestaan?

“Dat zou kunnen, hoewel Vladimir Poetin nog jaren de koers zal uitzetten. Hij vormt het regime en schept voor zich een persona zoals in Griekse drama’s. Hij speelt de rol van leider in het Kremlin, niet langer die van secretaris-generaal van een zieltogende communistische partij. De leider heeft zich, na de chaos onder Jeltsin, opgericht in een sfeer van competitief autoritarisme.”

Kennen wij de interne keuken van Moskou voldoende?

“Sedert Vladimir Poetin zijn er opnieuw kremlinologen. Maar die tasten vandaag meer in het duister dan tijdens het Sovjetregime. Bijvoorbeeld, waar staan de Russen met hun herbewapening? In maart 2018 verklaarde president Poetin in een State of the Nation, dat zijn land over nieuwe wapens beschikt waardoor het rakettenschild van de VS ondoelmatig zou zijn. Is dat bluf, of werkelijkheid? Er wordt getwijfeld. Die staat van het land wer flashy voorgesteld, met de nieuwste elektronische snufjes, dus niet in het Kremlin, wel in de Manege aan de muren van die burcht.”

Rusland ziet vijanden aan al zijn grenzen, grenzen die geen natuurlijke barrières vormen…

“Fort Rusland beschouwt zich als omsingeld, dus moet het zijn weerbaarheid verhogen. Daarvoor is een uitdeining van de grenzen nodig, wat de Russen graag horen. De annexatie van de Krim in 2014 past in die idee. Dat zal niet het einde van de expansie zijn. Het incident met de Oekraïense schepen aan de toegang tot de Zee van Azov, vlak voor de G20-top, is spierballendiplomatie. De VS en Europa begrijpen onvoldoende dat Rusland ten overstaan van hen niet meer staat als de knecht tot de meesters.”

U belicht nadrukkelijk het streven van Rusland de status van grootmacht te herwinnen…

“Dat moet je onder ogen zien, als je het Rusland van vandaag wilt begrijpen. De USSR was een imperium voor er een staat was, en hetzelfde gold voor het tsarenrijk. Nu is er voor de eerste keer een staat Rusland, en die staat beoogt derzjavnost, de status van grootmacht”.

Zien de NAVO en de Europese Unie die evolutie?

“Daar twijfel ik sterk aan. Rusland wordt onderschat. Dat land zou economisch, politiek en militair zwak zijn, en nooit meer een wereldspeler kunnen worden. Dat is ronduit fout. Na het uiteenvallen van het Warschaupact, de evenknie van de NAVO, heb ik uiteenzettingen gehouden voor hoge NAVO-militairen. De NAVO had een identiteit door haar strategische opdracht ten aanzien van de USSR. Na de ineenstorting van het Warschaupact zocht de verdragsorganisatie een doel, en het treffen van vertrouwenwekkende maatregelen was toen het parool. Maar dat is 180 graden gekeerd. Nu is er opnieuw een wapenwedloop, en de NAVO herwint haar oorspronkelijke roeping, wat de wapenindustrie plezier doet, want zij levert ook aan de nieuwe klanten in Centraal-Europa.”

(Lees verder onder de tweet)

De USSR sloot wapenverdragen met het Westen…

“Die wapenverdragen, vooral ontwapeningsverdragen, verkruimelen. Ik denk aan Salt, Start, CFE en het INF. De teneur begin de jaren negentig was: ten eerste hoeven er geen bijkomende wapens meer, er zijn er ruimschoots voldoende, en ten tweede zullen we de wapenvoorraden verminderen. Die uitgangspunten verzwinden. De verdragen worden ontmanteld en dat is niet enkel de schuld van de Russen. Twee grootmachten staan opnieuw tegenover mekaar en Europa zal het slagveld zijn. Kijk naar de speldenprikken. Onze straaljagers oefenen boven de Baltische republieken, en van de weeromstuit zijn er aan onze grenzen manoeuvres van Russische jets en oorlogsschepen. Het wensdenken van de jaren negentig kantelt naar realisme. Geweld lokt geweld uit. Voor de eerste keer sedert de val van de Muur ben ik zeer ongerust. Rusland recht de rug. En het Westen heeft de Russen belogen. De NAVO zou niet naar de vroegere Oostbloklanden uitbreiden, werd beloofd aan Gorbatsjov, en toch gebeurde het. De Russen gebruiken dan weer dergelijke opportuniteiten voor hun strategie op de lange termijn.”

Dat wordt Eurazië, een machtig landblok, het zogenaamde hartland van Europa met Azië. Wordt de EU dan de westelijke kaap van dat hartland?

“Tijdens de zomervakantie was ik op een conferentie in Oelan Bator, met veel Russen en Japanners en weinig Chinezen. Ik zag daar dat de Mongolen beseffen wat de bestaande Euraziatische Unie, een soort van Europese Unie, reeds betekent. De Mongolen begrijpen dat zij onder Russische hegemonie dreigen te vallen. In de toespraken werd omzichtig omgesprongen met de woorden. Een antipathieke Russische ruziezoeker, die de zaal regelmatig domineerde, herhaalde steeds: “Ge zult rekening moeten houden met ons.” Ja dus, de Russen kijken naar het oosten, bouwen pijpleidingen naar China en neigen steeds gulziger naar die dynamische staat. Wat Rusland bijvoorbeeld aan technologie mist, kan daar van het rek gekocht worden.”

Bij Eurazië duikt bestendig een Kremlinvriend op, Alexander Doegin…

“Hij heeft het oor van de poetinisten, en zijn leer is die van de geopolitiek, een denkrichting die vaak in het Westen, ook onder academici, ten onrechte trouwens, als te vermijden wordt beschouwd omdat het een huisideologie was van de nazi’s. Doegin staat voor het oude concept van het hartland, dus de aaneengeklonken landmassa van Azië en Europa en zijn strategische en economische rol. En wie meent dat dit geflirt is met romantiek en wensdromen, die dwaalt. Rusland beoogt een grote invloedssfeer, met inbegrip van onder meer India en Pakistan, dus een grotere reikwijdte dan die van de USSR.”

Coöperatieve veiligheid? De sancties tegen Rusland zullen daar geen goed aan doen…

“Inderdaad, die sancties zijn verkeerd uitgedraaid. Ze zijn contraproductief. De sancties maken Rusland sterker, want het produceert nu de waren en diensten die erdoor getroffen werden, dus het bedruipt zichzelf beter. Bovendien maken zij de burgers cynischer. De EU heeft de sancties klakkeloos van de VS overgenomen, maar wij zijn anders. Wij delen een beschaving met Rusland en wij hoeven niet zomaar aan de hand te lopen van de Amerikanen. De EU heeft niet onderhandeld met de Comecon, evenmin met het Gemenebest van Onafhankelijke Staten en de latere Euraziatische Economische Unie. Nochtans is de economische impact van laatstgenoemde regionale integratiestructuur aanzienlijk. De oude arbeidsverdeling onder het Sovjetregime is opnieuw opgepookt en werkt langs directe investeringen in mekaars economieën.”

Wat moet West-Europa doen?

“Zijn beleid ten aanzien van Rusland herijken en een nieuwsoortige Harmeldoctrine ontwikkelen. Die coöperatieve veiligheid is de enige mogelijkheid om niet te bezwijken onder de kosten van een wapenwedloop, en het risico op een oorlog te verminderen. De coöperatieve veiligheid is onder meer gestoeld op economische samenwerking. West-Europa schuilt met de beste bedoelingen achter een schild van mensenrechten. Die worden verdedigd door de EU, door de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, en door de Raad van Europa, maar Rusland heeft van die sterkte een zwakte gemaakt. Rusland holt die verbanden uit. Rusland is bijvoorbeeld lid van de Raad van Europa, maar misbruikt dat lidmaatschap om die raad te verzwakken, belachelijk te maken door zijn eigen grondwet hoger aan te slaan dan de internationale beweging naar een bovenstatelijke rechtsorde. Ik ben medeauteur van het boek “Russia and  the Council of Europe”, van 2008, waarin getoond werd hoe de Russen de Raad hebben uitgehold. Rusland gebruikt daarbij de legale weg als tactiek, en bijvoorbeeld Hongarije imiteert dat instrumentaliseren van het recht. Poetinisme is machtspolitiek langs een subtiele weg, ook door het ondermijnen van de westerse rechtstradities.”


De radicalen beminnen Moskou

“Vladimir Poetin staat voor het gezin en het geloof. Hij vervolgt de rockbandjes die kerken ontheiligen. In die rechtse oriëntatie vinden het Vlaams Belang en het Rassemblement National hun gading”, aldus Katlijn Malfliet.

“Poetin gooit soms met ideologische snoepjes door te stellen dat de bolsjewistische revolutie geen goede zaak geweest is voor Rusland, wat kras is voor een oud-KGB’er. Hij sluist geld naar Europees rechts en naar Europees links, hoewel dat laatste minder zichtbaar is. De parlementaire democratie ondermijnen is zijn parool. De OVSE is waarnemer bij verkiezingen wereldwijd en bouwde een uitstekende reputatie op. Rusland heeft via de GOS Parlementaire Assemblee een tegenbureau opgericht dat eigen waarnemingen uitvoert en daarbij rechtse West-Europeanen gebruikt als “buitenlandse experts”, bijvoorbeeld bij observaties in de geannexeerde Krim.”

“Poetinisme, een Russisch fenomeen”, Katlijn Malfliet, Lannoo Campus, 208 bladzijden, ISBN 9 789401 457866