Het beeld van Zuid-Afrika is dat van een oud-minister die van verraad wordt beschuldigd, een oud-president die overal complotten en spionnen ziet en een nieuwe leider die in een conflict is verwikkeld met de ‘openbare beschermer’.

De vergadering van het Nationaal Uitvoerend Comité van regeringspartij ANC van het afgelopen weekeinde had slechts één doel: de eenheid in de zwaar verscheurde partij herstellen. Aanleiding waren de beschuldigingen van oud-president Zuma op zijn proces dat binnen zijn regering spionnen zaten die zelfs destijds voor de ‘apartheidsregering’ hadden gewerkt.

Knuppel in het hoenderhok

En dan was er nog Julius Malema, leider van de uiterst linkse Economische Vrijheidsvechters (EFF), die beweerde dat Derek Hanekom, oud-minister van Toerisme, in 2017 een gesprek had met Godrich Gardee, secretaris-generaal van zijn partij. Hanekom zou Gardee toen een lijst van ANC-parlementsleden hebben overhandigd welke bereid waren mee te helpen Zuma bij een eventuele stemming af te zetten. Tevens zou Hanekom, volgens Malema, de mogelijkheid hebben overwogen een nieuwe partij te stichten mocht Nkosazana Dlamini-Zuma, de tegenkandidate van Cyril Ramaphosa, het bij de voorzittersverkiezingen eind datzelfde jaar hebben gehaald.

Intussen erkende Hanekom zijn gesprek met Gardee, maar verklaarde dat er van zo’n lijst en een eigen partij geen sprake was. Niettemin is hij nu bij de Zuma-fractie in de partij kop van Jut. Van diverse zijden werd dus de eis gesteld dat de zaak wordt onderzocht. Sommigen waren zelfs van oordeel dat de oud-minister uit de partij moest worden gezet.

Magashule

Maar dat is niet alles: de partij en in de eerste plaats huidig president Ramaphosa hebben nog met een aantal hete hangijzers af te rekenen. Een eerste heet Magashule, huidig secretaris-generaal van de partij en een der zes toplui van het ANC, maar in de eerste plaats een tegenstander van formaat in de strijd tegen de corruptie. Een man met een weinig fraaie voorgeschiedenis, blijkt uit een recent verschenen boek van onderzoeksjournalist Pieter-Louis Myburgh: “Gangster State – Unravelling Ace Magashule’s Web of Capture”.

Magashule werd om allerlei louche zaken tot tweemaal toe uit het provinciebestuur van de Vrijstaat verwijderd. In 2009 zou hij zelfs op het nippertje zijn ontsnapt aan arrestatie door de Schorpioenen, de toenmalige anticorruptie-eenheid van de regering. Slechts de ontbinding van die eenheid – niet toevallig toen Zuma president werd – voorkwam zijn aanhouding. Meer nog, onder Zuma werd hij premier van de Vrijstaat. Toen was het hek helemaal van de dam. Magashule vulde zo snel als mogelijk openbare posten met eigen mannetjes, dikwijls onbekwame mensen, met een reeks schandalen tot gevolg. Bekendst werden de 342 miljoen rand (21,8 miljoen euro) die normaal bestemd waren voor een melkerijproject in het plaatsje Vrede, maar die in andere zakken terechtkwamen, zoals bij de Gupta’s, de Indische zakenfamilie die in Zuma’s regeerperiode berucht werd (en met dat geld een huwelijksfeest heeft bekostigd). Bij dit alles schrok Magashule er niet voor terug om kritische journalisten te intimideren, terwijl tegelijk heel wat geld naar propagandabladen ging en hij overal een voet in huis had, tot de radio-omroep toe.

Vandaag trekt die man nog altijd aan vele touwtjes, maar nu op landelijk niveau. Hij slaagde er zelfs in een aantal oud-ministers uit Zuma’s tijd tot voorzitter van een parlementair comité te laten aanstellen. En al is hij in theorie geen baas meer in de Vrijstaat, zijn opvolgster als premier, Sisi Ntombela, is duidelijk op zijn hand en niet vies van dezelfde praktijken. En dan is er nog generaal Khehla Sithole, huidig hoofd van de Zuid-Afrikaanse politie, die ook uit de Vrijstaat komt en volgens Myburgh eveneens bij Magashule’s netwerk betrokken is.

Niet het enige probleem

Magashule is niet het enige probleem voor de president. Ook via de zaak rond zijn minister van Openbare Ondernemingen, Pravin Gordhan, probeert men hem al een tijd onderuit te halen. Gordhan wordt er door de openbare ombudsvrouw Busisiwe Mkhwebane van beschuldigd destijds – in zijn hoedanigheid van commissaris van de Zuid-Afrikaanse Inkomstendienst (SAID) – akkoord te zijn gegaan met de oprichting van een geheime onderzoekseenheid tegen corruptie (wat hem bij Zuma op een slecht blaadje bracht en meermaals tot zijn ontslag leidde). Volgens kenners is zo’n eenheid echter helemaal niet strijdig met de wet en bestaat dat soort organisaties ook in andere landen.

In feite draait het hele gedoe volgens Casac, een organisatie die waakt over de grondwet, rond pogingen het anticorruptietij, dat door Ramaphosa in gang is gezet, te keren. Van Mkhwebane wordt immers gezegd dat ze nauwe banden onderhoudt met de fractie die Zuma steunt. Wat men er ook mag van denken, feit is dat ze veel minder energie aan de dag legde in andere zaken als de staatsonderneming PetroSA, welke in een jaar tijd een recordbedrag van 14,5 miljard rand (bijna 1 miljard euro) verloor, de watercrisis of de grote corruptie en verkeerde geldbestedingen bij gemeentelijke instanties.

Vandaag staat vooral haar voorstel (uit 2017) tot wijziging van het mandaat van de Reservebank weer in de kijker. Dat werd toen door het Hooggerechtshof in Pretoria niet alleen afgewezen, maar tevens werd ze van oneerlijkheid en kwade trouw beschuldigd. Een affaire die haar trouwens duur te staan kwam, vermits ze veroordeeld werd om een deel van de gerechtskosten (zo’n 900.000 rand of 57.100 euro) van de tegenpartij (de Reservebank) te betalen. Een uitspraak die onlangs door het Grondwettelijk Hof werd bevestigd.

Midden juli kwam ze dan ook nog eens in botsing met Ramaphosa. Toen bracht ze de fameuze Bosasa-affaire, de schenking van 500.000 rand (32.000 euro) ten bate van de voorzitterscampagne van de huidige president in december 2017, weer te berde. Nergens is sprake van persoonlijke verrijking, maar het eerst ontkennen van die zaak en het verdoezelen van andere giften (van honderden miljoenen rand) via allerlei camouflagetrucs zijn moeilijk zuiver te noemen.

Intussen werd van diverse zijden het ontslag van Mkhwebane gevraagd, zij het dat ze de steun van de uiterst linkse partij van Julius Malema geniet, terwijl het ANC over de kwestie verdeeld is. Wel zou hierover reeds discreet overleg zijn gepleegd tussen de regeringspartij en de Democratische Alliantie, de voornaamste oppositiegroepering. De zaak komt alleszins voor in het parlement begin september. Waarnemers achten haar ontslag waarschijnlijk. Niettemin zal de hele bedoening de samenhang binnen de partij en Ramaphosa’s strijd tegen de corruptie niet ten goede komen.