“Ons huis staat in brand. Letterlijk. Het Amazonegebied, de long van onze planeet die 20 procent van onze zuurstof levert, staat in brand. Dit is een internationale crisis.” Zo stond te lezen in een tweet van de Franse president Macron. Zijn verontwaardiging kreeg heel wat steun, onder meer vanwege milieuverenigingen, onze steeds activistische pers en allerlei beroemdheden die foto’s van massale bosbranden op hun Twitterpagina plaatsten.

Hun alarmkreten waren niet altijd even zorgvuldig. Macron deelde een vuurfoto die twintig jaar oud is (en werd daarvoor door president Bolsonaro terechtgewezen). Die van de pensioengerechtigde popster Madonna dateerde zelfs al van dertig jaar geleden. Voetballer Ronaldo, die we meestal als trefzekerder kennen, toonde onder de tekst “De longen die 20 procent van onze zuurstof produceren, staan in brand!” een foto van een vuurzee die niets met het Amazonegebied te maken had.

Geen long

Andere vedetten slaagden erin foto’s van bosbranden in India, de VS en Zweden te delen, telkens gecombineerd met angstboodschappen van apocalyptische aard. Als de ganse planeet naar de vaantjes gaat, moeten de alarmkreten toch niet al te precies zijn? De foto’s waren helaas slechts druppeltjes in de zee van onjuistheden die deze week over de branden in Brazilië werden verspreid. Ik overloop er een paar.

Het Amazonewoud is niet de long van de wereld. Het klopt dat daar bijna 10 procent van de zuurstof (dus niet 20 procent) wordt geproduceerd, maar het woud neemt evenveel zuurstof gewoon weer op. De nettoproductie is dus 0. Het klopt ook dat die bossen veel CO2 absorberen, maar ze stoten er bijna evenveel (meer zelfs, denken recente studies) uit en voegen daar nog wat methaangas aan toe, een van de drijfgassen die verantwoordelijk geacht worden voor klimaatverandering.

In tegenstelling tot de alarmerende berichtgeving neemt het tempo van ontbossing van het Amazonewoud niet toe, maar daalt die steeds verder. Op wereldniveau groeit de beboste oppervlakte trouwens aan. Tijdens de laatste 35 jaar is die met 7,1 procent gestegen, meestal door menselijk toedoen.

Verbrande aarde

Greta Thunberg en een flink deel van de media zien uiteraard klimaatverandering aan het werk, maar de branden in het Amazonewoud hebben daar weinig mee te maken. Bijna allemaal zijn ze aangestoken door boeren die brandlandbouw bedrijven in randzones van het oerwoud die voorheen reeds in gebruik waren. Ze verbranden er de vorige gewassen of andere begroeiingen en dat resulteert in een vruchtbare grond voor landbouw of veeteelt. Het zijn de “terres brullées donnant plus de blé qu’un meilleur avril,” waarover Jacques Brel ooit zong.

Zwerflandbouw is echter wereldwijd op zijn terugweg. Boeren hebben meer de neiging zich te vestigen en de grond met moderne methoden te bewerken. Dat heeft onder meer ertoe geleid dat de NASA heeft kunnen vaststellen dat het aantal branden wereldwijd met een kwart is gedaald in de jongste twintig jaar, wat de heisa over de nadelige gevolgen van branden voor luchtkwaliteit en CO2-uitstoot nog merkwaardiger maakt.

Het gaat op dat vlak dus beter, niet slechter. De savanne, waar branden net nodig zijn om het ecosysteem te laten overleven, is een uitzondering, en opnieuw een bewijs dat alle ecologische dossiers ingewikkeld zijn en een meer genuanceerde benadering verdienen dan u kan terugvinden in de paniekzaaierij door onze media.

En Bolivië?

De branden in Brazilië zijn zelfs niet de grootste van dit ogenblik. Satellietgegevens, zoals verzameld door de NASA, tonen aan dat momenteel merkelijk meer branden woeden in Congo en Angola, zonder dat die enige aandacht krijgen.

De huidige branden in het Amazonegebied zijn zelfs niet de grootste die Brazilië ooit heeft gekend. In de eerste tien jaar van deze eeuw was de situatie op dat vlak een heel stuk erger. Het seizoen is nog niet afgelopen, maar zelfs in het slechtste geval zal 2019 een resultaat krijgen dat net iets boven het gemiddelde van de laatste zeven jaar ligt.

Wat is er dan wel veranderd, zodat fenomenen die al jaren onopgemerkt konden plaatshebben nu plots de aandacht van de westerse politiek en media krijgen? Het aantreden van Bolsonaro, ‘de Trump van Zuid-Amerika’, is de eerste reden. De rechtse president van Brazilië ergert onze media en traditionele politici bijna even erg als de man waarmee hij wordt vergeleken. Vooral zijn klimaatscepticisme blijkt een onvergeeflijke zonde.

Wie denkt dat de hetze niet gericht is tegen Bolsonaro, kan even over de grens met Bolivië gaan kijken. Daar staat het tropische Chiquitano-woud in brand op een voorheen ongekende oppervlakte: de brand bestrijkt nu al het dubbele van het jaarlijkse gemiddelde. Maar daarvan vinden we geen foto’s op de Twitterpagina’s van popsterren. Bolivië wordt dan ook geregeerd door de socialist Evo Morales. Die had van bosbehoud een belangrijk onderdeel van zijn verkiezingsprogramma gemaakt, maar blijkt in de praktijk meer gehecht aan de stemmen van de kleine boeren die meer landbouwgrond willen.

Mercosur

De tweede reden voor de plotse politieke activering van de branden in Brazilië is te vinden in het Mercosurakkoord dat in juni werd afgesloten tussen de EU en een aantal Zuid-Amerikaanse landen, waaronder Brazilië. Dat vrijhandelsakkoord zou onder meer tot gevolg hebben dat producten van de Braziliaanse veeteelt gemakkelijker naar Europa kunnen geëxporteerd worden.

Het verdrag moet echter nog goedgekeurd worden door de lidstaten. In juli toonden Frankrijk, met zijn uiterst militante landbouwers, en Ierland, met zijn bloeiende veeteelt, zich al zeer kritisch betreffende het akkoord. Ook koeienland Nederland, normaal enthousiast over alle vormen van vrijhandel, was deze keer voorzichtig. Is het toeval dat het precies dezelfde landen zijn, Frankrijk en Ierland, die zich vandaag het meest profileren als de strenge behoeders van de ‘longen van de wereld’ en de branden aangrijpen om het vrijhandelsakkoord met Brazilië in vraag te stellen? Uiteraard niet. Als ecologisch deugdvertoon kan gecombineerd worden met electoraal gewin, zal een politicus die kans nooit laten liggen.

Het regenwoud, met zijn unieke flora en fauna, is een uiterst belangrijke rijkdom die alleen al daarom bescherming verdient. Maar laten we het geen magische kwaliteiten toedichten die meer te maken hebben met het westerse geloof in de intrinsieke goedheid van de natuur dan met wetenschappelijke feiten. En wanneer gevoelige politieke elementen in een dossier opduiken, zoals klimaatverandering of politiek incorrecte presidenten, mag je alle mediaberichten gerust met een gezonde dosis wantrouwen behandelen.