’s Ochtends vroeg hoor ik de muezzin vanuit zijn minaret oproepen tot het islamitisch gebed. De associatie tussen Egypte en de islam is duidelijk te voelen wanneer men in de straten van Cairo rondloopt. Maar wat velen zijn vergeten, is dat Egypte lang voor het door de Arabieren werd geïslamiseerd een van de bakermatten van het christendom was.

Volgens de verhalen gebeurde de kerstening door de evangelist Marcus, wiens relieken in de Koptisch-Orthodoxe kathedraal van Cairo liggen. De Koptische Kerk staat los van het Westerse christendom, want ze scheurde zich in 451 af van de Byzantijnse Orthodoxe Kerk omwille van een conflict over de Godmenselijke natuur van Jezus Christus. Eeuwenlang hadden de kopten onder verschillende islamitische heersers een minderwaardige ‘dhimmi’-status, waarbij ze de djizja – een extra belasting – moesten betalen om hun religie te mogen belijden.

Ondanks eeuwen van vervolging vormen zij vandaag nog steeds ongeveer 15 procent van de Egyptische bevolking en zijn ze dus een vrij grote minderheid. De Koptisch-Orthodoxe is de grootste, maar niet de enige Egyptische christelijke Kerk. Wel verenigt ze bijna negentig procent van de christenen in Egypte en hebben ze ook een eigen paus. Zoals de Oosterse christenen in de rest van het Midden-Oosten staan zij onder druk door de politieke instabiliteit in de regio. Door de toegenomen vijandelijkheid en de daaraan gekoppelde terreuraanslagen nam de emigratie van kopten uit Egypte naar het Westen sterk toe.

De martelaren van Sint-Marcus

Mijn taxichauffeur zet me af aan de Koptisch-Orthodoxe kathedraal in Cairo. De enorme klokkentoren had ik al vanop de snelweg gezien, aangezien hij boven al de andere nabijgelegen gebouwen uittorent. Voor ik me op het domein van de kathedraal mag begeven, moet ik eerst mijn paspoort afgeven en door de metaaldetector gaan. De veiligheidsmaatregelen lijken drastisch, maar zijn begrijpelijk. De voorbije jaren is het aantal aanvallen tegen kopten immers, door onder andere IS, hard toegenomen. In Libië bijvoorbeeld werden in februari 2015 door IS 21 Egyptisch koptische gastarbeiders vermoord. De terreurorganisatie verspreidde nadien een video waarin ze de mannen in de typerende oranje gevangenispakken op een strand aan de Middellandse Zee opvoerden om hen nadien te onthoofden. De Koptische Kerk maakte nadien martelaren van hen omwille van het offer dat ze voor hun geloof maakten door zich niet tot de islam te bekeren. Als ik de kathedraal binnenwandel, zie ik een groot geschilderd icoon van deze mannen in een hoek vlak bij het altaar tussen de iconen van andere heiligen en martelaren hangen.

Ik krijg een lokale gids en we wandelen samen naar de Sint-Pieters-en-Pauluskerk, die vlak naast de kathedraal ligt. Ook deze plaats was helaas een doelwit voor terroristen. Op 11 december 2016 kwamen hier 25 mensen om het leven toen een man een zelfmoordaanslag pleegde in de kerk. Ik vraag aan mijn gids hoe deze man is binnen geraakt.

“Koptische christenen hebben vaak een afbeelding het kruis op de pols getatoeëerd. Op deze manier tonen ze hun liefde en passie voor hun godsdienst. De tattoos worden vaak al op jonge leeftijd geplaatst. De terrorist die zichzelf opblies, had een kruis op zijn pols getekend om zo binnen te raken. De tuinman van de kerk rook onraad en probeerde hem nog tegen te houden, maar de terrorist slaagde er toch in om de kerk binnen te raken en de bom te laten ontploffen.”

Tijdens een Koptische misviering zitten mannen en vrouwen gescheiden. Volgens toeschouwers koos de terrorist er doelbewust voor om naar de rechterkant van de kerk te gaan. Dat hierdoor vooral vrouwen en kinderen slachtoffer waren, trof de gemeenschap des te harder. Als ik de kerk binnen ga, zijn de sporen van de aanslag bewust nog duidelijk te zien. Binnen in de kerk dragen de pilaren nog steeds de littekens van de explosie en op het binnenhof achter een glazen scherm zie je de restanten van bloedsporen tegen de muur. Als ik aan mijn gids vraag waarom ze zo een nare herinnering in leven laten, antwoordt hij dat ze trots zijn op hun martelaren en zo aan de hele wereld laten zien dat ze geen angst hebben en zich nooit uit hun kerken zullen laten verjagen.

De exorcist van Sint-Michaël

Ik verlaat de grootstad Caïro en bevind me na even te rijden op het platteland. Overal zie ik onafgewerkte in baksteen opgetrokken huizen opduiken. Veel van deze huizen zijn tijdens het korte bewind van voormalig president Morsi illegaal op landbouwgrond opgetrokken. De mensen die erin wonen, werken ze niet af om ze op deze manier als een ruwbouw te kunnen bestempelen. Zo hopen ze een boete of zelfs sloop te vermijden. Het is een symptoom van de grote woningnood die er in het land heerst. De bevolking van Egypte groeit namelijk explosief en het land wordt verwacht tegen 2050 meer dan 150 miljoen inwoners te tellen. Priesters moedigen hun gelovigen aan zoveel mogelijk kinderen te krijgen, om zo in de toekomst niet door de hoge geboortecijfers van hun moslimburen verder te worden gemarginaliseerd. Mochten ze een nog kleinere minderheid in hun land worden, dan vrezen ze nog harder te worden gediscrimineerd door de groeiende moslimmeerderheid in hun land.

In het klooster van de heilige Sint-Michaël in Minya El Qamh hoop ik priester Samuel te ontmoeten. We rijden de snelweg af en rijden langs een landweg naast de groene akkers richting het klooster. Als we toekomen, heeft mijn chauffeur een discussie met de zwaarbewapende bewakers. Hij mag van hen zijn auto omwille van veiligheidsredenen niet te dichtbij zetten. Uiteindelijk kunnen we toch verder gaan. Opnieuw onderga ik dezelfde veiligheidsroutine die ik al bij veel kerken heb gezien en mag ik nog maar eens door een metaaldetector gaan. Eens binnen merk ik dat de misdienst bezig is en ik besluit deze bij te wonen. Als ik de kerk binnen ga, word ik overvallen door de geur van wierrook. De kerk zit stampvol met mensen. Veel gezinnen reizen immers vanuit Cairo speciaal naar hier voor de misviering in dit klooster. De taal die de priester spreekt herken ik niet. Het is geen Arabisch, maar Koptisch. Aangezien de liturgische taal van de kopten oud-Egyptisch is, beschouwen velen zichzelf als de erfgenamen van de farao’s.

Ik wacht na de viering de priester buiten op en krijg veel nieuwsgierige blikken toegeworpen. Schijnbaar kennen veel gelovigen hier enkel Europeanen van op de televisie en het internet. Na een paar minuten overwinnen enkelen hun verlegenheid en vragen ze om een selfie met mij te nemen. Ik krijg uiteindelijk zelfs baby’s in mijn hand geduwd voor een foto samen. Maar de aandacht verschuift zich nadien snel naar de priester. Als hij buiten komt, verzamelt er zich meteen een mensenmassa rond hem.

Een van de redenen dat men tot bij hem komt, is omdat men gelooft dat de priester succesvol aan exorcisme doet. Iedereen komt naar hem toe, zowel moslims als christenen. Maar ook al komen hier veel moslims voor een afspraak met de priester, uit mijn gesprekken leid ik af dat samenleven tussen de twee gemeenschappen steeds moeilijker loopt. Velen vinden dat hun moslimburen hun geloof intenser zijn gaan beleven en dit zorgt voor veel spanningen. Ook de revolutie die destijds de Moslimbroeders aan de macht bracht, heeft veel bruggen opgeblazen. Een concreet voorbeeld dat bij mij wordt aangehaald is het moment dat destijds Adel el-Khayat door voormalig president Morsi als de gouverneur van Luxor werd aangesteld. Dat net deze extremistische islamist in een regio met veel christenen werd aangesteld, is men nog steeds niet vergeten.

Uiteindelijk lijkt het interview met priester Samuel omwille van de grote mensenmassa helaas toch niet te gaan lukken, maar hij staat er wel op om mij te zegenen voor ik vertrek. Vrij van demonen en duivels start ik dan maar met mijn terugreis naar de Egyptische hoofdstad.

De icoon van de onthoofde Kopten

De Armenen van Caïro

Niet ver van de Hangende Kerk in het historische christelijke centrum van Cairo, een grote toeristische trekpleister, vind ik een oud Armeens kerkhof. Als ik de data op de vele graven aflees, zijn de meeste mensen die hier liggen gestorven aan het einde van de negentiende of het begin van de twintigste eeuw. Het kerkhof ligt er wat verwaarloosd bij en dus komen vrijwilligers, zoals Audrey van de NGO SOS Chrétiens d’Orient, regelmatig langs om het afval op het kerkhof op te ruimen alsook om eventuele schade te herstellen.

Audrey: “Laatst ontdekte een van onze vrijwilligers hier nog een graf dat was leeggeroofd. Ze hadden de tombe met geweld opengebroken en de beenderen lagen overal verspreid. Helaas leven er bij veel moslims clichés over rijke Armeniërs en dus breken ze de graven open om gouden tanden en juwelen te zoeken.”

De Armeense aanwezigheid in Egypte gaat al lang terug, maar tijdens de 19de eeuw startte er een migratiegolf van christelijke Armeniërs naar Egypte. Met nadien ook nog een grote migratiepiek tijdens de Armeense Genocide. Nadien migreerden velen van hen weer verder naar het Westen.

In Cairo leven er niet alleen orthodoxe Armenen, maar er is ook een gemeenschap van katholieken. Het is priester Krikor die ik ontmoet in zijn Armeens-katholieke kerk in de wijk Heliopolis.

Krikor: “De instabiliteit die door de recente revoluties werd veroorzaakt, zorgde ervoor dat moslimextremisten meer aanslagen tegen christenen gingen plegen. Daar bovenop waren de jaren dat de Moslimbroeder Morsi aan de macht was een ramp voor de christelijke gemeenschappen in Egypte. Hij voerde discriminerende wetgeving in, waardoor wij bijvoorbeeld geen nieuwe kerken meer konden bouwen. Ook was het duidelijk zijn doel om een islamitische republiek zonder religieuze minderheden te creëren. Een ander probleem dat we ervaren is de emigratie van onze jongeren. Velen van hen zijn de politieke instabiliteit, de angst voor aanslagen en de moeilijke economische situatie beu. Vaak willen zij emigreren naar het Westen. We beseffen echter dat zij de toekomst van onze gemeenschap zijn en dus proberen we hen hier in Egypte te houden. Ook proberen we jongeren terug naar hier te halen, zodat we de kennis en de ervaring die ze in het buitenland hebben verworven hier kunnen gebruiken. We willen onze gemeenschap versterken, want we willen in de regio blijven. Niet iedereen wil naar het Westen emigreren, want onze wortels alsook die van het gehele christendom liggen hier in het Midden-Oosten. Velen in het Westen zijn ons oosterse christenen helaas vergeten, maar voor degenen die wel aan ons denken, heb ik maar één boodschap: bid voor vrede. Want dat hebben alle mensen, maar vooral de christenen hier in de regio nodig.”