In het oude christelijke centrum van Cairo bevind ik me in de kerk van Sint-Joris. Net zoals de andere toeristen daar aanwezig, vergaap ik mezelf aan de prachtige mozaïek van Jezus Christus aan het plafond van de kerk. Deze Grieks-orthodoxe kerk staat al een millennium in de Egyptische hoofdstad en toont de eeuwenoude aanwezigheid van de Griekse kerk in Egypte. Hedendaags zijn ze nog steeds in Cairo. In de kerk van Sint-Cyrillus heb ik een interview met priester Rafic. Zijn kerk is een oosters-katholieke of in vaktaal een geünieerde kerk genoemd. Ze behoort tot de Rooms-Katholieke Kerk, maar gebruikt een oosterse ritus.

Als ik binnenkom, wordt er een mis opgedragen ten nagedachtenis aan de vier vermisten van SOS Chrétiens d’Orient. Op 20 januari werden de werknemers van de NGO ontvoerd in Bagdad. Sindsdien is er niets meer van hen gehoord. Ondanks de vele beveiligingsprotocollen voor risicovolle gebieden, blijft het een risico voor NGO’s om in het Midden-Oosten te werken. Het is dan ook een jammere zaak dat net de NGO’s die proberen vervolgde christenen in de regio’s te helpen, worden geviseerd door criminelen of extremistische moslims. Na de misdienst, waar zowel Fransen als Egyptenaren aan deelnamen, spreek ik priester Rafic in zijn kantoor.

Wie zijn de leden van de Griekse kerk van Egypte?

Priester Rafic: In het Midden-Oosten noemt ons men vaak “Rum”. We hebben onze naam te danken aan de islamitische veroveraars van het Midden-Oosten. Toen de moslims deze regio veroverden en ons in het Grieks hoorden bidden, noemden ze ons “Rum”. Dit komt omdat in het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk Grieks de gesproken taal was, alsook de liturgische taal van de Orthodoxe kerk.

Wij zijn lid van de Griekse Kerk, maar hebben noch de Griekse nationaliteit, noch de Griekse identiteit. We beschouwen onszelf ook niet als Grieken, maar als oosterse christenen. We volgen de Byzantijnse ritus en onze Kerk is verspreid over het gehele Midden-Oosten van Turkije tot Jordanië. Om een voorbeeld te geven: de twee takken van mijn familie zijn afkomstig uit Damascus en Libanon.

Jullie vormen een kleine gemeenschap hier in Egypte. Brengt dit problemen met zich mee?

Enkele decennia geleden telde onze kerkgemeenschap tienduizenden gelovigen. Maar na de politieke problemen die ontstonden bij de nationalisatie van het Suezkanaal, is er helaas een grote emigratie vanuit onze kerkgemeenschap opgestart. We zijn als Kerk betrokken in een religieuze dialoog met de andere Kerken hier in Egypte, aangezien onze gelovigen vaak dezelfde problemen kennen. De moeilijke economische situatie alsook de stijgende levenskosten treffen alle Egyptenaren. Daardoor neemt ook de armoede toe. Daarnaast zijn alle christenen in Egypte helaas ook, ongeacht de Kerk waartoe men behoort, het doelwit van extremistische moslims. Als dit geweld een christen in Egypte treft, dan raakt dat ons allemaal.

Klopt de stelling dat de christenen in Egypte zwaar hebben geleden onder president Morsi en de Moslimbroeders?

Onze Kerk heeft net als de andere (christelijke) Egyptenaren ontzettend geleden tijdens zijn regeerperiode. Allereerst waren ze niet capabel om een groot land zoals Egypte te besturen omdat ze vooral bezig waren met hun eigen politieke agenda. Zo waren ze bijvoorbeeld druk bezig met het oprichten van eigen parallelle instituties, zoals een eigen politie en leger. Dit in plaats van bezig te zijn met de economie en met de alledaagse zaken die Egyptenaren aanbelangen, zoals de waterbevoorrading. Ze beweerden uit naam van God te regeren, maar veel mensen ervoeren dat God geen brood op de plank bracht of voor benzine in hun auto zorgde. De armere lagen van de bevolking ervoeren dit des te harder en aangezien vooral zij de Moslimbroeders steunden, kalfde hun steun dan ook snel af.

Maar was zijn beleid ook specifiek tegen christenen gericht?

Vóór de revolutie – toen Moebarak nog president was – waren er ook al aanslagen en problemen. Maar nadat Morsi in 2013 de macht greep, werd ons leven wel degelijk moeilijker. Zo verbood hij bijvoorbeeld de bouw en renovatie van kerken. Sektarische aanvallen tegen christenen stegen ook enorm tijdens deze periode. Nu zijn er minder aanvallen, maar we maken ons geen illusies. De individuen en bewegingen die ons viseerden zijn er nog steeds, maar ze zijn nu ondergronds gegaan. Het grote verschil is dat de overheid ons nu beschermt in plaats van mensen tegen ons op te hitsen.

Is het – de Egyptische autoriteiten buiten beschouwing gelaten – voor Egyptische christenen moeilijker geworden om naast andere religieuze gemeenschappen te leven?

Er is helaas nog steeds een kloof tussen christenen en moslims. Dat zien we vooral op het platteland. De armoede die daar heerst, zorgt ervoor dat veel problemen helaas een sektarisch karakter krijgen. Dat komt omdat extremisten christenen vaak als een zondebok gebruiken. Hierdoor vluchten dan ook veel christenen weg. Het is jammer om te zien hoe mensen worden gemanipuleerd om christenen te haten. We proberen dan ook zowel bij onze gelovigen, de overheid alsook alle Egyptenaren de mentaliteit te creëren dat wij allen Egyptenaren zijn. Wij hebben een millennia-oude beschaving waaruit wij allen zijn voortgekomen en die ons allen bindt. Als iedereen dit beseft, dan wordt het voor religieuze extremisten moeilijker om ons te verdelen.

“Europa moet eindelijk een duidelijk beleid voeren om vervolgde christenen te helpen”

Het meer fundamentalistische deel van de moslimbevolking wil dit land echter duidelijk niet meer met ons delen. Maar samenleven met moslims kan wel degelijk goed gaan. Ikzelf bijvoorbeeld heb goede contacten met mijn moslimburen. Ik word uitgenodigd voor het Suikerfeest en moslims begroeten mij als priester vaak even hartelijk als mijn kerkgangers. Het leven van de christenen in Egypte kent getijden net als de Nijl. Soms kennen we periodes van tolerantie en welvaart, andere periodes kennen we helaas onderdrukking en vervolging. Zonder te naïef en optimistisch te klinken, kan ik wel zeggen dat ik het geloof heb dat na deze turbulente periode in Egypte het samenleven beter zal worden.

U vernoemde eerder de grote emigratiegolf die jullie hebben meegemaakt. Is dit nog steeds een probleem?

Veel jonge mensen koesteren nog steeds de droom om naar het Westen te migreren. Voorheen kenden we dit ook en gingen veel jonge mensen in het Westen studeren. Het grote verschil is dat ze nu in het Westen blijven om daar een leven op te bouwen. Zo bezocht ik bijvoorbeeld onlangs een grote gemeenschap van oosterse christenen in Canada. Globalisatie biedt mensen kansen, maar kent ook nadelen. Wij verliezen bijvoorbeeld het talent in onze gemeenschap. Maar ondanks alle pracht en praal die het Westen biedt, blijven wortels en identiteit voor iedereen belangrijk. Wij hopen dan ook dat de economische situatie verbetert, zodat wij onze jonge mensen ook hier een mooie toekomst kunnen bieden.

Hoe kijkt u naar toekomst van de christenen in het Midden-Oosten?

De Egyptische christenen hebben recentelijk turbulente tijden en veel omwentelingen gekend. Maar gelukkig geen allesvernietigende oorlogen, zoals recent in Irak en Syrië. Wij zijn doorheen de geschiedenis vaak vervolgd geweest, maar gelukkig niet het slachtoffer geworden van genocide zoals de religieuze minderheden in Irak met IS hebben gekend. In Egypte ziet de toekomst er dus beter uit dan in andere landen. Aangezien Egypte een grotere bevolking heeft, zijn er proportioneel ook meer christenen in dit land. Maar de demografische evolutie van het land baart me wel zorgen. Christenen hebben omwille van hun hogere opleidingsgraad een lager geboortecijfer dan moslims. Dit geldt wel niet voor de arme Koptische gezinnen, die wel een hoog geboortecijfer kennen. Momenteel vormen de demografische veranderingen geen directe bedreiging, maar het kan wel voor onrust zorgen en van de christenen in Egypte een nog kleinere minderheid maken.

In de rest van het Midden-Oosten is vooral de situatie in Irak schrijnend. Twee decennia na de Amerikaanse invasie van 2003 blijft er nog maar ongeveer een vijfde van de oorspronkelijke christelijke bevolking over. Ik vrees voor verdere vervolging en dat hierdoor de resterende christenen – net zoals leden van andere religieuze minderheden zoals de jezidi’s – zullen migreren naar het Westen. Syrië is een andere situatie. Ondanks de vreselijke oorlog die daar nu al bijna negen jaar woedt, zijn er ook christelijke gemeenschappen die niet rechtstreeks door het oorlogsgeweld zijn getroffen. De heropbouw van grote steden zoals Aleppo en Homs – waar voorheen veel christenen woonden – is ontzettend belangrijk om hen letterlijk terug een huis te geven. Ik hoop dat eens er vrede is en dus ook een stabielere situatie uit voortkomt, vele christenen naar Syrië zullen terugkeren. Hier in Egypte was er voor de Syrische oorlog al een grote interactie en migratie tussen de christenen van Syrië en Egypte. Ik hoor stemmen uit de Syrisch christelijke gemeenschap hier die hardop hopen om terug te kunnen keren naar hun moederland eens dat mogelijk is.

Maar ik vind dat Europa eindelijk eens een duidelijk beleid moet voeren om vervolgde christenen te helpen. Niet alleen in het Midden-Oosten, maar ook in Afrika. En je helpt hen niet door hen allen naar het Westen te laten migreren. Maar wel door de religieuze extremisten die hen vervolgen te bestrijden en door economisch in hun landen te investeren. Zo kunnen ze in hun eigen land een toekomst uitbouwen. Maar kijk niet zoals nu van hun problemen weg om nadien krokodillentranen te hullen als er duizenden mensen verdrinken op de Middellandse Zee op de vlucht voor deze moeilijkheden.