Seminarie van geestelijken in Qom

De binnenlandse moeilijkheden in zowel de VS als Iran zouden haast doen vergeten dat er nog zoiets als een problematische relatie tussen beide landen bestaat. Bepaalde experts zien in de huidige situatie een kans voor een diplomatieke doorbraak, ook al lijkt het Witte Huis te willen volharden in de eerder gemaakte keuzes. En waarom niet voor de gulden middenweg gaan? Stof tot reflectie in het post-corona tijdperk.

Hoe raakte het coronavirus in Iran genesteld? Het is een vraag waar wellicht nooit een sluitend antwoord op zal komen, maar speculaties zijn er voldoende. Steevast zoekt men een verband met China. Chinese gastarbeiders? Een Iraans zakenman die net terug was uit het ‘Rijk van het Midden’? Sommigen brengen het zelfs in verband met het systeem van ‘tijdelijk huwelijk’ dat in het epicentrum Qom bestaat, toch voor de verdere verspreiding. Het is zo een typisch Iraanse regeling waar de architecten van de staatsstructuur van dit land nog wat van kunnen leren. Samengevat: je kan huwen voor een vooraf vastgelegde periode die van enkele uren tot 99 jaar loopt, kwestie van de schande van buitenhuwelijkse toestanden te vermijden. Hoeft het gezegd dat dit in de praktijk niet meer dan een dekmantel voor prostitutie is? En in deze ook een efficiënte manier om het coronavirus te verspreiden.

No policy-policy

China mag dan al een verpletterende verantwoordelijkheid dragen voor de verspreiding van het virus. Het moet ook gezegd dat op het moment dat ze de koe bij de horens zijn gaan vatten, dit op een efficiënte manier is gebeurd. Er werden methodes gebruikt die in een niet-totalitaire staat ondenkbaar zijn, met zichtbaar resultaat. De Iraanse aanpak is helemaal anders. Ondanks de ernst van de zaak was er weinig centrale aansturing. Eerder mikte men op preventie en op actoren in de burgerlijke samenleving die hun verantwoordelijkheid opnemen. Voorzichtig zijn en uitzweten was de boodschap van Teheran, ook wel eens als de ‘no policy-policy’ omschreven. Op zich sluit dit aan bij de omgang met eerdere crisissen. Ook toen het er jaren geleden naar uitzag dat HIV-besmettingen een enorm probleem werden, was er weinig centrale aansturing. Deze keer spelen echter andere factoren.

Corona is niet het enige probleem van Iran. Er is de dalende olieprijs die aan de inkomsten vreet. Om nog maar te zwijgen van het effect van de opgelegde Amerikaanse sancties. Bekeken vanuit een oogpunt van volksgezondheid was een strenge lockdown de meest aangewezen maatregel geweest, maar gezien de economische realiteit van het land is het platleggen van alles simpelweg ondenkbaar. Tekenend voor de slechte papieren waarin Iran zit, is dat voor het eerst in zestig jaar steun bij het IMF werd gevraagd. Of ze die ook zullen krijgen, is gezien de Amerikaanse houding weinig waarschijnlijk, maar dat de vraag gesteld werd, spreekt boekdelen.

Iraakse agitatie

Ondanks alle binnenlandse bekommernissen, heeft Teheran de agitatie in buurland Irak opnieuw wat opgedreven. Sinds Trump zijn rode lijn trok door het hoofd van de Revolutionaire Garde Qassem Soleimani uit te schakelen, bleef het relatief rustig tussen beide landen. Er was een Iraanse raketaanval als vergelding, maar die was vooral pro forma bedoeld, en dan stopte het. Tot Iran besloot de activiteiten op Iraaks grondgebied terug op te voeren.

Biedt deze context ruimte voor diplomatieke initiatieven? Verschillende scenario’s liggen op tafel. Er zijn er die vinden dat de tijd rijp is voor een ruimhartig Amerikaans gebaar, ook al bevinden de voorstanders hiervan zich niet onmiddellijk in kringen van het Witte Huis. Idealiter stopt men alles in één grote deal. Het Iraans kernprogramma zou dan gekoppeld worden aan het wegvallen van de sancties, eventueel ook aangevuld door steun. Dat Iran op zijn tandvlees zit, kan hierbij helpen, althans voor zover het nodige gedaan wordt dat het geen gezichtsverlies lijdt.

Maximale druk

Aan het andere uiteinde bevinden zich Donald Trump en zijn entourage. Dat Iran zo worstelt, zien ze net als een belangrijke bevestiging van de eerder gemaakte keuzes. Waarom de ‘maximum pressure‘-strategie bijsturen nu er net resultaten mee geboekt worden? De VS is ook een ander land dan Iran. Waar Iran er in slaagt om ondanks de binnenlandse moeilijkheden de agitatie in Irak op te drijven, is het weinig waarschijnlijk dat de VS de focus op buitenlandse kwesties kan leggen terwijl ze intern met de coronaverspreiding geconfronteerd worden. Experts waarschuwen er echter voor dat de relaties met Iran net door corona in een gevaarlijke fase zijn terecht gekomen. De situatie zou haast even explosief zijn dan toen Soleimani enkele maanden geleden verwijderd werd.

Derde weg

Er is nog een derde stem in het debat, wat op de achtergrond gebleven door de coronatoestanden. In een recent nummer van Foreign Affairs pleit expert Steven Cook voor een inkapseling van Iran, precies zoals dat met de USSR tijdens de Koude Oorlog gebeurde. Beste vriendjes worden is een illusie, net zoals het bewerkstelligen van een regimewissel onrealistisch is. Waarom dan niet voor een gulden middenweg gaan? De idee verdient nader onderzoek, maar zit voorlopig in quarantaine. Hopelijk wordt ze er ooit uitgehaald. Na corona of na de presidentsverkiezing. Ooit.