Akkoord tussen Peking en het Vaticaan

Twee jaar geleden werd tussen China en het Vaticaan een (tijdelijke) overeenkomst gesloten waarvan de inhoud tot een select clubje beperkt bleef. Vandaag is de verlenging die op tafel ligt het voorwerp van scherpe kritiek. Want wat verandert er in de praktijk? Tegenover het naïef pragmatisme van het Vaticaan staat immers een eenzijdig China dat enkel en alleen de eigen agenda volgt.

Het akkoord dat China en het Vaticaan zo’n twee jaar geleden sloten, levert alvast meer vragen dan antwoorden op. De redenen waarom beide partijen hun handtekening onder het document plaatsten, kan men op zich best begrijpen, maar naar de precieze inhoud ervan is het gissen, tenzij men tot de hoogste echelons behoort van de Chinese KP of de Curia. Wat we wel weten is dat het om een tijdelijke overeenkomst ging, geldig voor een periode van twee jaar. En dat is een termijn die inmiddels ten einde loopt. Toch is er sprake van om het akkoord te verlengen. Zeker Kardinaal Parolin, het hoofd van de Vaticaanse diplomatie, blijkt een sterke pleitbezorger te zijn. Eerder lag hij al aan de basis van het eerste akkoord. China is trouwens al jaren zijn bijzonder aandachtspunt geweest. Maar er is ook een groeiende tegenstand, zeker bij hen die meer aandacht hebben voor feiten dan voor symbolen.

Ondergronds en bovengronds

Communistisch China en de Katholieke Kerk, het is al decennia een ontzettend moeilijk verhaal. China telt niet zomaar één Katholieke Kerk. Eigenlijk zijn er twee onderscheiden groepen: een ‘ondergrondse’ Kerk – de échte zeg maar – en een deel dat lid is van de Chinese Katholieke Patriottische Vereniging (CKPV), een door de staat gereguleerde Kerk, ook wel eens als de ‘bovengrondse’ omschreven. Bisschoppen die bij de CKPV aangesloten zijn, worden door Rome geëxcommuniceerd. En omgekeerd worden degenen die door Rome benoemd worden niet door Peking erkend.

De ‘ondergrondse’ Kerk, naar schatting goed voor de helft van de katholieken in China, heeft het niet makkelijk met het regime, en dan drukken we ons erg voorzichtig uit. Het was de bedoeling van het akkoord tussen Peking en Vaticaanstad om deze patstelling te doorbreken, alleen is dit de voorbije twee jaar ijdele hoop gebleken. Er valt wat te zeggen voor het hoopvol pragmatisme van Rome. Per slot van rekening is deze situatie een oud zeer dat al decennialang aansleept. Eerdere pausen hebben getracht er iets aan te doen, maar beten er hun spreekwoordelijke tanden op stuk.

Primaat van de dialoog

In China moet je niet armworstelen met het regime, want dat is bij voorbaat een verloren strijd, zo klinkt het. Door te praten bereik je meer resultaten. Maar dan heb je ook de sceptici die erop wijzen dat de deal er niet in geslaagd is iets aan de toestand op het terrein te veranderen. Katholieken blijven geviseerd door het regime. Zo’n vijftig bisdommen blijven zonder geestelijke leider zitten. Toch werd het de Paus niet toegelaten iemand te benoemen. Veel verder dan een (loze) belofte dat tientallen bisschoppen benoemd zullen raken, is men eigenlijk niet gekomen. Onmiddellijk zijn dat ook de belangrijkste argumenten van zij die zich verzetten tegen een verlenging van het omstreden akkoord.

Kardinaal Patolin

Verschillende factoren bemoeilijken de situatie. Te beginnen met het gebrek aan transparantie van het akkoord. Dat de inhoud geheim blijft, voedt de speculatie. Want wat is precies overeengekomen? Sommigen opperen zelfs dat Peking het Vaticaan geld zou toegestopt hebben… Vooral de rol van de voormelde Kardinaal Patolin wekt ergernis. “Onze betrachting is het leven van de christenen en de Kerk in China zo normaal mogelijk te laten verlopen”, stelde hij midden september nog tegen een Italiaans persagentschap. Dat ondanks het bestaan van het akkoord de vervolging rustig verder ging, is bezwaarlijk een teken van normaliteit. Net zomin als het afbreken van kerken en het verwijderen van kruistekens tekenen van een normalisering zouden zijn. De houding van Patolin doet vooral denken aan het verhaal van het aanbieden van linker- en rechterwang, tenzij er inderdaad andere elementen spelen.

Breken met Taiwan

En wat met Taiwan? Toch al jaren een doorn in het oog van Peking. Voor Peking was dat de belangrijkste reden om een akkoord met Rome aan te gaan. Op dit moment heeft Taiwan slechts diplomatieke betrekkingen met 15 landen en in Europa slechts met eentje, de Heilige Stoel. Eigenlijk is dat de laatste belangrijke diplomatieke macht die nog diplomatieke betrekkingen met Taiwan heeft, alle andere landen maakten een keuze voor de Volksrepubliek. Is dit de ultieme concessie die Rome zal moeten maken om überhaupt iets op het terrein te kunnen veranderen?

Mike Pompeo

Vooral aan Amerikaanse kant is de kritiek aan het adres van het Vaticaan erg scherp. Op een moment dat de internationale opstelling tegen China verhardt, is dit een slecht signaal, vindt men in het Witte Huis. Vooral de Amerikaanse buitenlandminister Mike Pompeo ging als door een wesp gestoken tekeer. “Het vernieuwen van de deal zou de morele autoriteit van het Vaticaan ondergraven”, benadrukte hij in een interview. Niet toevallig in een blad met religieuze inslag, waaraan hij nog eens de vervolgingen van katholieken in China koppelde.

Ook binnen de Kerk is de kritiek erg uitgesproken. Wat voor een signaal geven we hiermee, meent een steeds grotere groep? China is onbetrouwbaar en het beoogde doel werd in de verste verte niet bereikt. Ook bij de figuur van Patolin worden steeds meer vraagtekens geplaatst. Naar verluidt zou de Paus het document al getekend hebben. Peking nog niet. Misschien is dit wel een goed moment om de kaart van de transparantie te spelen?