Terugkerend pijnpunt Nagorno-Karabach

De omstreden provincie Nagorno-Karabach was de voorbije drie decennia wel vaker het voorwerp van een clash tussen Armenië en Azerbeidzjan, maar deze keer lijkt anders te zijn. Niet alleen is er moderner en zwaarder materiaal bij betrokken, er is ook de buitenlandse inmenging, de Turkse op kop. Door zich te positioneren in het conflict, dreigt het de traditioneel neutrale houding van Rusland te ondergraven. Het ziet ernaar uit dat de sleutel van de escalatie in Ankara ligt. Nog maar eens.

Zeg nooit nooit, maar de kans dat ooit een evenwichtige oplossing gevonden wordt voor de kwestie Nagorno-Karabach is eigenlijk ontzettend klein. Niet groter dan de provincie Luxemburg en met een bevolking van 135.000 (vrijwel allemaal Armeniërs) is het gebied volledig omsloten door grondgebied van Azerbeidzjan. Een ‘bevroren conflict’ heet dat dan, ook al werd de voorbije kwarteeuw vooral gekenmerkt door opflakkeringen. Ook nu weer, alleen lijkt het deze keer anders te zijn. En gevaarlijker.

Historische dimensie

Al zo’n drie decennia lang probeert de zogenaamde Minsk groep, destijds opgericht in de schoot van de OVSE, een oplossing te vinden voor het probleem Nagorno-Karabach. Maar alle inspanningen van de drie co-voorzitters Frankrijk, de VS en Rusland ten spijt, heeft die tot nog toe niets concreets opgeleverd. “Het is een dovemansgesprek”, laat een voormalige onderhandelaar zopas nog in Le Figaro optekenen. “Eigenlijk word je geconfronteerd met twee onverenigbare vormen van nationalisme.” En dat is een erg vervelende achtergrond als men een verzoening van principes als niet-inmenging en zelfbeschikking wil bewerkstelligen.

De oorzaken van de tegenstellingen tussen Armeniërs en Azerbeidzjanen gaan een heel eind in de geschiedenis terug, maar het was vooral de implosie van de Sovjetunie die de ruimte creëerde om ze tot een open conflict te laten aanzwengelen. Voor de prille USSR was het gebied vooral een manier om een buffer aan haar zuidgrens te creëren, met een inlijving als logisch gevolg. Nagorno-Karabach werd aan de Sovjet-Azerbeidzjan toegekend. In een staat met een regime dat geacht werd nationale en religieuze tegenstellingen te overstijgen, leek dit geen probleem te zijn. Tot in 1991. Bevrijd uit het keurslijf van de USSR, riep de enclave haar onafhankelijkheid uit. Het kwam tot een oorlog. Armenië won, maar de onafhankelijkheid raakte niet internationaal erkend.

Onvermijdelijk conflict

Voor de Armeniërs is de provincie de bakermat van hun beschaving, terwijl ook de Azerbeidzjanen tal van historische verantwoordingen vinden. “De culturele en symbolische betekenis van Nagorno-Karabach kan niet overschat worden”, schrijft Thomas de Waal, de schrijver-journalist die al heel wat over de Kaukasus publiceerde in “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War, his history of the conflict.” “Voor Armeniërs is Nagorno-Karabach de laatste voorpost van het christendom. Voor Azerbeidzjan is de plek een soort van culturele plek vanwaar hun dichters en muzikanten komen.”

Dat het er terug bovenarms opzit, heeft te maken met een duidelijke agressie vanwege Azerbeidzjan, meent Laurence Broers, expert bij Chatham House. Het onmiddellijke doel zou de verovering van een of twee gebieden zijn die ze destijds aan de Armeniërs verloren. Een binnenlandse retoriek, in beide kampen trouwens, pookte het vuur verder aan. Een belangrijk teken aan de wand is dat beide landen voor het eerst sinds midden jaren negentig hun reservetroepen opgeroepen hebben. Wat echter het meest verontrust is de buitenlandse inmenging. Net daar zit het grote risico van escalatie.

Buitenlandse inmenging

Het nieuws raakte bekend dat tot mogelijk duizend Syrische militieleden door Turkije naar het conflict gestuurd werden. Een manoeuvre waarmee Ankara na Libië en het Oostelijke Middellandse Zeegebied een nieuwe plek vindt om zich internationaal te laten gelden. Gezien de culturele en religieuze affiniteiten, doet ze dat door onherroepelijk partij te kiezen voor Azerbeidzjan. Maar er is meer: ook de PKK zou troepen gestuurd hebben die het dan weer voor de Armeniërs opnemen. Verschillende landen hebben zo hun redenen om één van de strijdende partijen te steunen, al dan niet actief. Historische banden en strategische belangen maken van Iran een objectieve bondgenoot van de (christelijke) Armeniërs. En enkele weken geleden liet de Israëlische buitenlandminister Lieberman weten dat volkenrechtelijk Azerbeidzjan het bij het rechte eind heeft. Fijntjes voegde hij er ook aan toe dat het land altijd al gekenmerkt was door een grote tolerantie naar Joden toe.

Russische kwestie

De buitenlandse bemoeienissen, in het bijzonder het agressieve Turkse optreden dat het risico op escalatie vergroot, plaatst vooral Rusland in een moeilijk parket. In het verleden was Moskou vooral een bemiddelaar in dit conflict in de eigen achtertuin. De twee landen waren trouwens afnemers van Russisch militair materiaal, wat het eigen militair-industrieel complex best handig vond. Rusland heeft geen probleem met Azerbeidzjan als dusdanig, maar wel met een Azerbeidzjan dat onder directe invloed van Turkije komt te staan. Een dergelijke situatie zou Poetin dwingen te kiezen, wat in de praktijk betekent dat hij het voor Armenië zou moeten opnemen. Dit zou hij met pijn in het hart doen, aangezien hij meer affiniteiten heeft met Aliev, de president van Azerbeidzjan en ook een autoritair leider. De komende dagen en weken zullen bepalend zijn.