Nog altijd hoor je “Engeland” gebruiken als het Verenigd Koninkrijk bedoeld wordt, hoewel het maar een van de vier landen (“countries” zeggen ze zelf) is die de staat vormen.

Van Britannia naar Engeland (en een deel van Ierland)

Natuurlijk is Engeland het rijkste, dichtstbevolkte en belangrijkste land van het Verenigd Koninkrijk. Duizend jaar lang is dit het land van de Kelten die diverse koninkrijken bewonen tot de Romeinen het zuiden van het eiland veroveren dat zij Britannia noemen. Na hun aftocht in 410 deelt het land zich weer op in vele Britse rijkjes en worden de invasies van Germaanse landverhuizers altijd talrijker. Angelen (die hun naam aan het land geven), Saksers en Juten (uit Jutland in Denemarken) veroveren het oosten en dringen de Britten steeds verder naar het westen tot die tenslotte nog alleen in het huidige Wales en Cornwall hun rijkjes behouden. De nieuwe heersers richten ook verscheidene koninkrijken op en krijgen op hun beurt te maken met invasies uit Noord-Europa. De man die erin slaagt heel het land van de Angelsaksers te verenigen is koning Aethelstan in 927.

Wanneer een koning van Denemarken en Noorwegen ook Engeland verovert, ziet het er even naar uit dat Engeland en Scandinavië één zeerijk worden. De kinderloosheid van zijn opvolger zorgt ervoor dat Engeland weer een eigen koning krijgt. Die duidt de hertog van het door Noormannen gestichte Normandië als opvolger aan. Guillaume le Bâtard (Willem de Veroveraar) verovert Engeland in 1066 en leidt het definitief West-Europa binnen. De Normandiërs koloniseren Engeland genadeloos. Na een opstand in het noorden laat Guillaume 75 procent van de oorspronkelijke bevolking uitmoorden (Harrying of the North) en creëert hij een niemandsland met zijn noordelijke buren. Daar bestaat inmiddels ook een land dat in 945 een vorm van zeer losse eenheid krijgt: Schotland. De Romeinen doen nooit de moeite heel dat woeste en onvruchtbare deel te veroveren en na de Germaanse invasies vluchten veel Britten naar het noorden, waar ze geleidelijk versmelten met de originele volkeren als de Picten.

De Schotten imiteren graag de gebruiken van hun voorvaders: zoveel als mogelijk het rijkere en vruchtbaardere noorden van Engeland binnenvallen en plunderen, maar na de genocide door Guillaume is er niets meer te halen. Daarom vallen de ogen van de Normandische veroveraars op een ander hapje: Ierland, dat ook bestaat uit vele Keltische rijkjes. Eentje doet een beroep op de Normandische adel in Engeland en koning Henri II (ook heerser in de helft van Frankrijk en vader van Richard Leeuwenhart en Jan zonder Land) zendt graag Normandische vechtersbazen over zee naar Ierland, zodat het tenminste in Engeland wat rustig blijft. De beter bewapende Anglo-Normandiërs bouwen in Ierland onbekende stenen burchten, onderwerpen grote delen van het land of vormen coalities met de inheemse heersers om andere Normandiërs de duivel aan te doen. Koning Henri landt in Ierland en wordt er suzerein. Hij noemt zich voortaan met kerkelijke zegen Heer van Ierland.

Van Engeland naar Groot-Brittannië

Met zijn achterkleinzoon Edouard III (nog altijd Franstalig) begint de verdere Anglo-Normandische expansie. Wales is inmiddels verbrokkeld tussen Britse en Normandische edelen die zich van gezag boven hun hoofd niets aantrekken. De koning onderwerpt hen en laat zich erkennen als suzerein. Eén Welshman wordt altijd machtiger en onafhankelijker. Hij krijgt de titel van prins van de koning en trotseert hem vervolgens. In twee bloedige veldtochten veroveren de Engelsen heel Wales. Edouard geeft zijn oudste zoon de titel van prins van Wales en verdeelt veel van het land onder zijn vazallen. Hij lijft Wales niet in bij Engeland, dat alleen dezelfde koning gemeen heeft.

Dan richt hij zich naar het noorden om Schotland hetzelfde lot te laten ondergaan (film Braveheart). Dat lukt ook met veel geweld, maar hij kiest deze keer voor indirect bestuur en duidt een aan hem ondergeschikte koning aan. Zijn opvolger is minder krachtdadig en de Schotten komen in opstand, verslaan een Engels leger en worden weer onafhankelijk. Het blijft min of meer rustig tot Henri VIII (wel Engelstalig en de man met zes vrouwen) koning wordt. De stichter en hoofd van de Anglicaanse kerk begint met de verengelsing van Wales en lijft het land in 1535 volledig in bij Engeland. Henri start ook met de herovering van Ierland, waar alleen nog een klein deel (The Pale) rond hoofdstad Dublin hem erkent. Hij roept zich uit tot koning van heel Ierland in een personele unie en dat is het begin van een 60 jaar durende veroveringsoorlog en een brutale kolonisatie die onder dochter Elizabeth I verdergaat. Deze koningin-maagd heeft één opvolgster: Mary Stuart, die ook koningin van Schotland is en de kleindochter van een zuster van Henri VIII.

De katholieke Mary beschouwt zichzelf als de rechtmatige koningin van Engeland omdat Elizabeth volgens haar ‘een bastaard’ is uit het tweede huwelijk van Henri met Ann Boleyn. Mary moet vluchten voor de eigen protestantse edellieden en Elizabeth stopt haar achttien jaar in de gevangenis vooraleer haar naar het schavot te sturen. Elizabeth noemt nooit een opvolger, maar haar belangrijkste minister heeft een akkoordje met de zoon van Mary, die inmiddels koning van Schotland is. Bij de dood van Elizabeth verklaart hij dat ze James VI van Schotland als opvolger heeft aangeduid en de Schot doet zijn intrede in Londen als James I van Engeland. Het blijft nog altijd bij een personele unie en Schotland houdt zijn wetten en parlement. Pas 100 jaar later in 1707 zit de Schotse elite zo in geldnood dat zij zich massaal laat omkopen en het eigen parlement opheft, zodat Schotland zich verenigt met Engeland. Voortaan heet het land “Het Koninkrijk van Groot-Brittannië”.

Van Groot-Brittannië naar het Verenigd Koninkrijk

Schotten en Engelsen koloniseren inmiddels verder heel Ierland, vooral in het noorden, waar de Ierse zee maar 30 kilometer breed is. In 1798 komt de oude Ierse elite (meestal protestantse afstammelingen van de Normandische adel) in opstand tegen Londen en werkt samen met de Franse revolutionairen. De Britten maken korte metten met die opstand en de vertegenwoordigers van de recentere koloniale edelen heffen in het Iers parlement de schijnonafhankelijkheid op. Zo ontstaat in 1803 “Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland”. Dat creëert de Union Jack: de vlag met het rode kruis van Sint-Joris (Engeland), het witte Sint-Andries X-kruis op blauwe achtergrond (Schotland) en het rode Sint-Patrick X-kruis op witte achtergrond (Ierland). De unie houdt stand tot de Ierse onafhankelijkheidsoorlog na de Eerste Wereldoorlog. Het Noorden met zijn meerderheid van afstammelingen van Schotse kolonisten blijft bij “Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland” zoals de natie sinds 1927 officieel heet. Hoelang duurt die ‘vereniging’ nog? Maakt Elizabeth II van Engeland (Elizabeth I in Schotland) nog mee dat het Verenigd Koninkrijk niet langer bestaat?